y:ofthKle ythvth

ÇËFbhtu ylu fwvtu»tK:e auve htudat¤tu «mhJtle mkCtJlt

’uNbtk ’w»ft¤ltu rcntbKtu vzAtgtu AJtE hÌttu Au. ’uNlt Jæþlu Jæþ rsÕjtytu ’w»ft¤d{M; ònuh :;tk òg Au. Jhmt’le ytNt B\ds¤ mbtl cle hne Au. ’w»ft¤ rJNu ydtW yt s søgtyu:e rJMð\; aato fhuj Au. yt:e ;uLþk ÃþlhtJ;ol l fh;tk ;ule dkCeh;b ymhtubtk s fuxjef ctc;tule aato fhJe ytJ~gf ylu Wvgtude :Nu. ztp. ybðgofwbth mulu ’w»ft¤tu ylu ;ule ymhtultu rJMð\; yÇgtm fhelu sKtJuj fu ’w»ft¤btk yltsle yA;lt «§tu ntu;t l:e vK ;ule Fhe’N¾;lt «§tu ntuJt:e ÇËFbhtu ylu mkjøl «§tu mstog Au. yt ctc;lu rJd;u aaoJtltu Ïgtj Au.

’w»ft¤lu fthKu yltsLþk JtJu;h Dxu Au ylu/y:Jt JtJu;h fhJtbtk ytÔGþk ntug ;tu Jhmt’ Fukat;t ;u JtJu;h rl»V¤ òg Au. yt:e yltsLþk Wðvt’l Dxu Au. yt:e yltslt CtJtu J"u Au. dhectu vtmu Ãþh;tk «btKbtk ylts Fhe’Jtlt vimt ntu;t l:e. fthK fu ’w»ft¤btk htusdthe Dxu Au. yt:e dhectule ytJf Dxu Au. vrhKtbu Ãþh;e Fhe’N¾;lt yCtJu dhectu ÇËFbhtltu Ctud clu Au.

’w»ft¤btk htusdthe ylu ytJf Dx;tk dhece huFt leau SJ;tk jtuftule mkÏgt J"u Au. yt:e ’w»ft¤:e dhece J"u Au ;ub fne Nftg. dhecelu btvJtlt fuxjtkf btv’kztu Au. ;ub yuf bn•Jltu btv’kz fujtuheltu Au. Ôg¾;lu ;ult Ftuhtfbtk:e Ãþh;e fujtuhe dhbe b¤Je òuRyu. l¬e fhujt «btK fh;t ytuAe fujtuhe dhbe b¤u ;ulu dhec fnuJtbtk ytJu Au. yuxju fu Ãþh;e fujtuheJt¤tu Ftuhtf bu¤JJt ylts, fXtu¤, NtfCtS, ;uj, De bhe-bmtjt, Jduhu btxult Ãþh;t vimt l:e yt:e ;uytulu Ãþh;tu Ftuhtf b¤;tu l:e. vrhKtbu ÇËFbhtlt «§tu mstoJtle mt:u ceò DKtk «§tu mstog Au.

2007btk dhecele huFtlt fujtuhelt yrCdblt mk’Cobtk dhecehuFtlt btvlltu yÇgtm fhtguj. yt yÇgtm «btKu ’huf Ôg¾;lu d{tbeK rJM;thbtk 2290 fujtuhe ylu Nnuhe rJM;thbtk 2250 fujtuhele ytJ~g¾;t Au. yr"f]; dhece huFtlt bt¤Ftlt mk’Cobtk sKtJJtbtk ytJuj Au fu òu d{tbeK rJM;thbtk Ftuhtfbtk:e 2400 fujtuhe ylu Nnuhe rJM;thbtk «r;r’l «r;Ôg¾; 2100 fujtuhe l b¤u ;tu ;ulu dhec fnuJtbtk ytJu Au.

luNlj muBvj mJuo ytuduoltRÍuNllt 61 (yufmX) htWLzbtk Cth;lt c"t s htßgtu ylu fuL÷Ntrm; rJM;thtult muBvj fwxwkctult btrmf «r;Ôg¾; JvhtNe Faole rJMð\; rJd;tu ytvJtbtk ytJe Au. yt mJuoûtKbtk ’uNlt 1999 dtbtult 79298 d{trbK fwxwkctu ylu 4602 Nnuhtult 45346 Nnuhe fwxwkctulu ytJhe juJtbtk ytJuj. AuÕjt yuf J»tolt ylu AuÕjt yuf btmlt mbgdt¤tbtk fhujt JvhtNe Faole rJd;tu yufºte; fhuj Au. 2004-05btk yr"f]; rJd;tu «btKu dheceLþk «btK d{tbeK rJM;thbtk 28.3 xft ylu Nnuhe rJM;thbtk 25.7 xftLþk nðþk. vK yt s «fthlt yr"f]; fujtuhelt btv’kzlu yt"thu yLg JifÂÕvf he;u dKºte fh;tk yt «btK d{tbeK rJM;thbtk 82.7 xft ylu Nnuhe rJM;thbtk 66.7 xft ytJuj Au. ytltu y:o yu :gtu fu ytxjtk jtuftulu Ãþh;tk «btKbtk vtu»tKûtb Ftuhtf b¤;tu l:e. yt rJd;tu 2004le Au ;tu 2009 ylu ;u vAelt ’w»ft¤lu fthKu fuxjtk jtuftu ÇËFbhtu, y"oÇËFbhtu, ylu fwvtu»tKltu Ctud clNu ;ultu yk’ts ytJe Nfu Au. yt:e CrJ»gbtk ÇËFbhtle ÇË;tJ¤le Cgslf raºt fkvthe AwxtJu Au.

’w»ft¤btk dheceLþk «btK J";tk ÇËFbht ylu y"oÇËFbhtlt «§tu J"u Au. yt:e htud«r;fthf ûtb;tk Dxu Au. htud«r;fth ûtb;t DxJt:e MJtRl VTÕþ suJt auve htudtuLþk «btK J"Jtle N¾â;t J"u Au. sub vtu»tKûtb Ftuhtf Ãþh;t «btKbtk b¤u ;ub htud«r;fthfûtb;t J"u Au.

yt:e auvehtudtu Nhehbtk «JuNe l Nfu. vK Ãþh;t vtu»tKûtb Ftuhtflt yCtJu htud«r;fthf ûtb;tk Dx;tk auvehtudlt SJt½þytu rJrJ" btægbtu îtht Nhehbtk «JuNu Au ylu ;u:e htudtu:e :;e btlJntle fu SJlntle J"u Au. WHO(JÕzo nuÕ: ytuduoltRÍuNl)lt ynuJtj «btKu 13 ytudÐ 2009 Mþ"ebtk rJµbtk MJtEl VTÕËlt 82166 MJtRl VTÕþlt «btKe; ’’eoytu n;t. ;ubtk:e 1799 ’’eoytult btu; rlvßgtk n;tk. Cth;btk 20 ytudÐ 2009lt htus MJtRl VTÕËlt 2401 vtuÍexeJ ’’eoytu n;t. ;ubtk:e 36Lþk btu; levßGþk nðþk.

Cth;btk ’h J»tuo 20 jtF ’’eoytu VTÕþ fu RLVTÕþyuLÍtlu fthKu bhK vtbu Au. ftujkcmu yburhftbtk «JuN fgtuo ;u vAe Gþhtuvegltu btuxe mkÏgtbt ybuheftbtk ytJuj. ;u JF;u su Bˤ yburhfltu ybuheftbtk hnu;t n;t ;u luxeJ ybuhefl ;hefu ytu¤Ft;t n;t. cnth:e ybuheftbtk ytJuj Gþhtuvegltu ;uble mt:u ;u mbgu ymtæg dKt;t htud Mbtuj vtu¾mlt ’’eoytulu mt:u jRlu ytÔgt n;t. ;u:e 70 xft luxeJ ybuhefltu Mbtuj vtu¾mlu fthKu bhK vtbuj. 1918btk MvuleN VTÕþ RLVTÕþyuLÍt yu JtRhmlu fthKu cu J»tobtk rJµlt 10 fhtuz ltdrhftu bhK vtbuj. 1981, 5 sqllt htus rJµltu «:b yua.ytE.Je. vtuÍexeJ ’’eo ònuh :guj. ðgth:e yðgth Mþ"ebtk yZe fhtuz jtuftu yua.ytE.Je. yuRzTmlu fthKu bhK vtBgtk Au.

ytsu vK rJµbtk 3.86 fhtuz yua.ytE.Je.d{M; jtuftu Au. 2007lt yufs J»tobtk yt bnthtudlu fthKu rJµbtk 20 jtF ’’eoytu bhK vtbuj. buzftW, czoVTÕþ ylu nJu MJtRlVTÕþ:e rJµ :h:h fkve hÌtwk Au. yðgth Mþ"ebtk auve htudtu VujtJ;t 5000 JtEhmtule ytu¤F :R Au ylu ceò nòhtu JtRhmtu ytu¤Fe Nftgtk l:e.

ytb JtRhmsLg auve htudtu jtFtu ylu fhtuztu btlJeytultu Ctud ju Au. yt mkòudtubtk JtRhmsLg htudtulu yxftJJt btxu ;ule hme juJtle fu ;ule ’Jt fu ;cece mthJth jR Nftg vK Jtrhmlu fthKu auvehtudtu Nhehbtk l «JuNu ;u btxu htud«r;fthf N¾; J"thJe s òuRyu yt btxu ’uNbtk ’huf Ôg¾;lu Ãþh;tu vtu»tKûtb Ftuhtf, ~þæ" nJt ylu ~þæ" vtKe b¤Ôþk s òuRyu. fbmecu ytvKu ðgtk yt ºtKuglt dkCeh«§tu Au.

’w»ft¤btk Ftuhtf ylu vtKelt «§tu J"thu dkCeh clNu. ;u:e htudat¤tu vK J"u ;ule ;btb mkCtJltytu Au.

yt mkòudtubtk mhfthu ;tðftjef Y. 3lt rfjtult CtJu 25 rfjtu ylts dhectulu ytvÔþk òuRyu. d{tbeK htusdthele Ftºtelt ht»x[eg ftgo¢bbtk yltslt MJYvbtk Ju;l åþfJÔþk òuRyu. bk’ehtu, mtbtrsf mkM:tytu, mtkMf]r;f mkdXltu, øþhwîthtytu Jduhubtk ònuh hmtuztytu Nhw fhelu cLlu mbg dhectulu rJltBËÕgu Ctusl ytvÔþk òuRyu.