÷rÐftuK

yuf ;hV Cth;-vtrfM;tl, ceS ;hV RLztulurNgt
ºttmJt’lt Bþftcjtle mhFtbKe

‘BþÂMjbtule mti:e Jæþ JM;e "htJ;tu ’uN fgtu?¥ yuJt mJtjlt sJtcbtk vtrfM;tl fu yFt;e ’uNtultk ltb SCu azu, vhkðþ mtatu sJtc Au & RLztulurNgt. ytNhu 17 nòh xtÃþytult mbwn:e clujt ylu ºtK xtRbÍtul jtøþ vzu yuJtu «akz rJM;th "htJ;t yt ’uNbtk BþÂMjbtuLþk «btK 88 :e 90 xft suxÕþk Au. mkÏgt & ytNhu 20 fhtuz. (Cth;btk yk’tsu 15 fhtuz ylu vtrfM;tlbtk 16 fhtuz BþÂMjbtu Au.)

rJµle mti:e btuxe BþÂMjb JM;e "htJ;t yt ’uNle cu-ºtK jtûtrKf;tytu ltuk"vtºt ylu ytuAe òKe;e Au. mti:e vnuje Ftrmg; yu fu BþÂMjbtule 88 xft JM;e ntuJt A;tk yt ’uN vtrfM;tlle btVf ‘BþÂMjb ht»x[¥ l:e. ;ult ck"thKbtk BþÂMjbtu Wvhtk; rnk’wytu, rF{M;eytu ylu ctiØtulu vK mbtl yr"fthtu ytvJtbtk ytÔgt Au. ceS ÏËce & yt ’uNbtk jtufNtne Au. BþÂMjb cnwbr; "htJ;t ’uNtubtk yburhft-RÍhtRj btxu r"¬th "htJ;tk yt;kfJt’e sq:tultu vd’kztu bsçË; cle hÌttu Au, ðgthu BþÂMjbtule mti:e btuxe JM;e "htJ;tu ’uN jtufNtne ntug, ;u ctfelt sd; btxu mbtath Au. ºteS jtûtrKf;t & BþÂMjbtule «akz cnwbr; ntuJt A;tk, yt ’uNbtk RMjtbLþk fèh;tJt’e y:oDxl fhelu yt;kf batJlthtk BþÂMjb sq:tu Au, subtklwk yuf yj ftR’t mt:u mkck" "htJu Au.

yburhft ylu Cth; vAe rJµle ºteò lkchle jtufNtne dKt;tu RLztulurNgt BþÂMjb cnwbr; "htJ;t vtrfM;tl mrn;lt DKt ’uNtu btxu fuxjef ctc;tubtk ’eJt’tkzeYv cle Nfu Au, ;tu Cth; btxu RLztulurNgtyu ºttmJt’ltu Bþftcjtu fhJt je"ujtk vdjtk hmltu rJ»tg cle Nfu Au.

ctje ctuBcrJMVtux & fXKtR ylu fzftR

ºttmJt’lt lfNt vh RLztulurNgtltu "btfu’th «JuN ytu¾xtuch, 2002lt ctje ctuBcrJMVtux:e :gtu. Cthu òlntrl "htJ;t yðgth Mþ"elt mti:e btuxt ºttmJt’e nwbjtytubtk ctje rJMVtuxtultu mbtJuN :tg Au, subtk huMxtuhtk lu ltRx¾jctubtk btusbò fhJt ytJujt 200:e vK Jæþ «Jtmeytu btgto dgt. ;ult:e yuf J»to vnujtk n;«C fhe ltF;t nwbjtltu Ctud cle åËfujwk yburhft F¤C¤e WXâwk. rJµbtk mti:e Jæþ BþÂMjb JM;e "htJ;tu jtufNtne ’uN ºttmJt’:e F’c’Jt btkzu ;tu s;u ’ntzu ;ultu hujtu yburhftlu ’Ítzât rJlt l hnu. ctje rnk’w cnwbr; "htJ;tu rJM;th ntuJt A;tk, rJMVtuxtu BþÏgðJu rJ’uNe (vrùbe) «Jtmeytulu rlNtl cltJJt btxu fhJtbtk ytÔgt n;t, yu MvÐ nðþk.

ºttmJt’ mtbu RLztulurNgtlu mßs fhJt ;:t ;ult BþÏg ºttmJt’e mkdXl ‘Sbt RMjtrbgt¥le vtkFtu ftvJt btxu yburhftyu vnuj fhe. miLgltu Wvgtud fhJtlu c’ju RLztulurNgtlt vtujem’¤btk:e s yjd ºttmJt’rJhtu"e xwfze cltJJtbtk ytJe. ;ulu yburhftyu ;tjeb ylu ytæþrlf NMºttu ÃËhtk vtzâtk. jztR Wvhtk; òMËme ylu øþltNtu"l suJt fmc vK NeFÔgt. ctje rJMVtuxtult ceò J»tuo ‘zexuabuLx 88¥ (y:Jt ‘zuÕxt 88¥) ;hefu ytu¤Ft;e ºttmJt’rJhtu"e xwfze ;igth n;e.

nturjÔþzle rVÕblt xtRxj suJt yt xwfzelt ltblt ºtKuf y:o fhJtbtk ytJu Au. ctje rJMVtuxtubtk mti:e Jæþ - ytuMx[urjgtlt 88 ltdrhftultk B\ðGþ :gtk n;tk, ;u vnujtu y:o. ykd{uSbtk ‘8¥lt ytkfztltu f’e Auztu ytJ;tu l:e. yuxju ftbdehele ylk;;t ytXlt ytkfzt îtht MËaJt;e n;e. Wvhtk; ykd{uS ytXltu nt:fze suJtu ytfth vK ægtlu juJtgtu n;tu.

‘zexuabuLx 88¥ btxu ftble fbe l n;e. vtrfM;tlle burhgx ntuxujbtk yt J»tuo :gtu, yuJtu ytðbDt;e nwbjtu RLztulurNgtlt vtxldh òft;tole burhgx ntuxuj vh 2003btk :gtu n;tu. 2004btk ytuMx[urjgtle yujae fauhele cnth fthctuBc:e nwbjtu :gtu ylu 2005btk Vhe ctjeltk cu huMxtuhtkbtk rJMVtux. yt nwbjt RLztulurNgt-yburhftlt mrngtht «gtmtu suJt ‘zexuabuLx 88¥ btxu ÏþÕjt vzfth n;t, vK yu xwfze nt: òuzelu cuXe l n;e. ;uKu 300:e vK J"thu ºttmJt’eytule "hvfz fhe. cu btuMx JtuLxuz ºttmJt’eytubtk:e yuf- yÍnhe rcl nwmil ‘zexuabuLx 88¥ mt:u mtbmtbt dtu¤ecthbtk Xth :gtu, ctje ctuÂBckdlt ath M˺t"thtu mrn; ‘Sbt RMjtbegt¥lt 300:e vK Jæþ mÇgtulu sujCudt fhJtbtk ytÔgt.

j~fhltu bsçË; xuftu øþbtJe cuXujt RLztulurNgtlt «BþF Mþnt;tuoyu rJrJ" WÆtbJt’e BþÂMjb mkdXltulu ytr:of ylu htsfeg he;u vtu»gtk. 2004le åËkxKebtk Gþ"tultugtu RLztulurNgtlt «BþF cLgt. ;ubKu MvÐ Nç’tubtk fÌtwk fu RMjtblt ltbu atj;tu ºttmJt’ V¾; vtùtðg ’uNtu btxu ln´, RLztulurNgt btxu vK F;htYv Au. ;ubKu yburhftrJhtu"e jtdKebtk De ntubJtlu c’ju ºttmJt’e nwbjtbtk B\ðGþ vtb;t RLztulurNgtlt jtuftule Jt; fhe.

yultu y:o yuJtu l:e fu Gþ"tultugtu ’q"u "tugujt Au. m•tt xftJe htFJt btxu ;ublu WÆtbJt’e BþÂMjb mkdXltu mt:u mtht mkck" htFJt vzu Au. nsh; bnkb’lu AuÕjt vudkch l dK;t ylu ytNhu 2 jtF yLþgtgeytu "htJ;t ynb’egt BþÂMjb mk«’tglu Gþ"tultugtuyu Wd{Jt’e BþÂMjbtult Cthu ’ctK vAe RLztulurNgtbtk «r;ckr"; fhJtu vzâtu Au. (vtrfM;tlbtk ;ule vh vnuju:e «r;ck" Au.) yt vdjtle xeft vK btuxt vtgu :R Au.

ºttmJt’ltu m•ttJth Zcu MJefth ylu ;ult rJhtu"le fÕvlt vtrfM;tllt mk’Cuo :R Nfu? vtrfM;tle Ntmftu yj ftR’t mrn; ºttmJt’e sq:tult «CtJltu MJefth fh;t l ntug, ðgtk yule mtbu jzJt btxu ‘zexuabuLx 88¥ cltJJtltu fu ºttmJt’e mkdXltult 300-400 mÇgtulu sujbtk ÃËhJtltu mJtj hnu;tu l:e. vtrfM;tl yuJtu C{b muJu Au fu ºttmJt’:e yu Cth;lu FtuFÕþk fhe ltFNu. nfef;btk Cth; vhltu ’huf ºttmJt’e nwbjtu vtrfM;tlle Jæþ lu Jæþ vltu;e ltu;hNu. BþkcR vhlt nwbjt:e NYyt; :R åËfe Au. vtrfM;tl blu fu fblu RLztulurNgtlt hM;u l atju, ;tu CrJ»gbtk ºttmJt’eytu fu Cth; fh;tk vnujtk, yburhft ylu Gþhtuvlt ’uNtult nt:u vtrfM;tl vtgbtj :R sNu.

ºttmJt’ltu Bþftcjtu

fèh;tle rJathmhKelu Jhujt ºttmJt’eytu mt:u fuJe he;u ftb vtzÔþk yu ºttmJt’le mbMgt "htJ;t mti ’uNtu btxu BËkÍJlthtu mJtj Au. yburhftyu ºttmJt’ltu sJtc ºttmJt’:e ytvelu mhJt¤u ºttmJt’lu Jirµf M;hu W•tusl ytÃGþk Au. Cth; suJe ZejeZm ler; ºttmJt’ mtbu l atju, yu vK nfef; Au. yt ctc;btk vK RLztulurNgtLþk JjK rJrNÐ Au. ;u ‘ati’bt h;l¥ (yðgtath)ltu «gtud fhJtlu c’ju mbòJx ylu ftLËle ftgoJtne suJtk ctfeltk h;lltu Wvgtud fhu Au. V¾; Nkftlt yt"thu "hvfz fhelu Nfbk’tu vh yðgtath øþòhJtltu ylu vAe ;ublu rl’tuo»t Atuze BþfJtltu Cth;eg fu yburhfl ;heftu RLztulurNgtyu yvltÔgtu l:e. mt:tumt:, ºttmJt’lt fum Ízv:e atju yu btxule y’tj;e ÔgJM:t ðgtk Au. ;ubtk yuf Jth yvht" ÃþhJth :R òg, vAe ’gt-btgtlu fu btlJeg aatolu ftuR M:tl l:e.

ctje ctuBcrJMVtux fumlt ath ythtuveytu mtbu øþltu mtce; :;tk, ;ubtk:e ºtKlu yt J»tolt lJuBch brnltbtk Vtgrhkd M¾TJtuz mtbu QCt htFelu dtu¤eyu ’uJtbtk ytÔgt. mòle vØr;btk VuhVth fhJtle ythtuveytule rJlk;elu vK VdtJe ’uJtbtk ytJe. 88 xft BþÂMjb JM;e ylu WÆtbJt’Lþk J"ðþk òuh "htJ;t ’uNbtk RMjtblt ltbu ºttmJt’ VujtJ;t 3 BþÂMjbtulu Vtgrhkd M¾TJtuz mtbu QCt htFe ’uJtLþk jtdu Au yuxÕþk mnuÕþk l:e. A;tk, RLztulurNgtbtk ;u N¾â cLGþk. ;uLþk yuf mkCrJ; fthK yu dKtg fu ;uLþk ‘huzefjtRÍuNl¥ (WÆtbefhK) :R hÌtwk ntuJt A;tk, nsw ;u ‘BþÂMjb ’uN¥ cLgtu l:e.

athbtk:e ºtK ythtuvelu fub B\ðGþ’kz ylu yuflu fub sLbxevle mò? yult sJtc btxu RLztulurNgtle ceS, yburhft-Cth; suJt ’uNtulu rJhtu"tCtme jtdu yuJe, jtûtrKf;t òKJe vzu& ºttmJt’eytu mtbu ;u GþØlt ÍLËl:e ln´, vK ‘mtuVTx¥ he;u - lhbtN:e J;oJtbtk btlu Au. ‘Sbt RMjtbegt¥lt vfztgujt ;btb mÇgtulu W’thb;Jt’e BþÂMjb btijJeytu "btuov’uN ytvu Au, ;ublu RMjtbltu mtatu bbo mbòJu Au ylu yt;kflt hM;u:e vtAt J¤Jt sKtJu Au. yt he;u ºttmJt’ ;Slu mhfthle mntg fhJt ;igth :gujt jtuftulu sujbtk:e ;ðft¤ Bþ¾; b¤e s;e l:e, vK ;ublt vrhJthle mthmkCt¤ ylu ;ubltk ct¤ftult rNûtKle sJtc’the mhfth Wvtzu Au. yðgth Mþ"e ytJe he;u ºttmJt’lt btduo:e vtAt J¤lthtle mkÏgt cnw btuxe l:e. A;tk, ’m-Jem sKlu yt hM;u:e vtAt Jt¤e Nftg, ;ubtk mhfthlu ‘mtuVTx¥ J;ol JMËj jtdu Au.

heZt ºttmJt’eytu bhK vAe vK ºttmJt’ltu mk’uN ytvJtLþk åËf;t l:e, ;u Vtgrhkd M¾Jtuzle mò vtbujt yuf ºttmJt’elt Jrmg;ltbt vh:e MvÐ :Gþk Au. Rbtb mBþ÷ ltblt yu ºttmJt’eyu Jrmg;btk BþÂMjbtulu WÆuNelu fÌtwk Au fu ‘;bthtk ct¤ftulu ºttmJt’e cltJòu.¥ ceS ;hV, ctje ctuBcrJMVtux fhltht athbtk:e yuf øþludth ylu Vtgrhkd M¾Jtuzle mò vtblth ybhtuÍelt CtR yje Rbhtulu vùt;tv Ôg¾; fh;tk ;ulu B\ðGþ’kzbtk:e btVe ytvelu ytSJl fthtJtmle mò fhJtbtk ytJe Au.

RLztulurNgtle ºttmJt’ mtbule jztR J";t WÆtbJt’lu fthKu fXK :;e òg Au. A;tk, 2005 vAe ðgtk ºttmJt’le yuf vK Dxlt cle l:e, yu nfef; Au. 9/11 vAe yuf vK nwbjtu l :gtle Jt; fh;t vhkðþ AtNJthu ºttmJt’e nwbjtle yujxo Jåau Cgd{M; SJl SJ;t yburhft fh;tk RLztulurNgtle rmrØ J"thu btuxe l dKtg?