rJrJ"t

rJµ ytFtle bex bkztE Au ;uJtu ytuctbt Vs bufuRlltu Mþvh vtJh Bþftcjtu
yburhftle åËkxKe & yux yu øjtLm

Cth;eg mbg «btKu yburhftle «urmzuLNegj åËkxKe btxuLþk b;’tl :E åËfGþ nNu. ytuctbt-bufuRl Jåault skd rlrb•tu yburhftle åËkxKele ’wrlgtle Íjf s me"e bu¤JJtltu yt yJmh Au.

* yburhftbtk ’h ath J»tuo gtuò;e «BþF v’ btxule yt m;; 56be JF;le åËkxKe Au.

* FhuFh Bþftcjtu ’h JF;u cu BþÏg vûttu zubtu¢urxf ylu hevçjefl Jåau s ntug Au. vK yLg vûttu vK ;ublt Wbu’Jthtu WCt htFu Au. yt JF;u hevçjeflu (çþNle vtxeo) ;ublt Wbu’Jth ;hefu yurhÍtultlt muluxh òunl bufuRllu ylu zubtu¢urxfu (fejLxl yt vûtlt Au) RrjltuRlt muluxh chtf ytuctbtlu WCt htÏgt Au. yt Wvhtk; rjcxuorhgl vûtu ÇË;ÃËJo ftukd{umbul ctuc ctxlu, ftuLMxexGþNl vtxeoyu hurzgtu htuf Ntult ntuMx af ctÕzJellu, d{el vtxeoyu bufelu ltble brnjt Wbu’Jthlu W;the Au. ydtWle åËkxKebtk d{el vtxeo J;e W;h;t htÕV lt’uhu yt JF;u yvût Wbu’Jth ;hefu ÍkvjtÔGþk Au.

* yburhftle yt JF;le åËkxKebtk DKe he;u Rr;ntm mstogtu Au. «:b JF; muluxh ;hefu ntj ftgoh; ntug ;uJt cu Wbu’Jthtu WCt Au. ftuR ytr£fl yburhfl BþÏg vûtu «BþF btxu W;thgt ntug ;uJe vK yt «:b Dxlt Au. cklu Wbu’Jthtu yburhftbtk lt sLBgt ntug ;uÔþk vK «:b JF; cLGþk Au. ytuctbt nJtEbtk ylu bufuRl vltbtbtk sLBgt Au. òu hevçjefl ytuctbt S;Nu ;tu yburhftlt Rr;ntmbtk «:b JF; yt£tu yburhfl «BþF clNu. ylu òu zubtu¢urxf bufuRl S;Nu ;tu Wv«BþF vtjel clNu. yburhftle ;u mti «:b ytJe brnjt clNu. 73 J»teog bufuRl «BþF clNu ;tu yburhftlt Rr;ntmlt mti:e JgMf «BþF clNu. òu ytuctbt «BþF clNu ;tu ;ublt zubtu¢urxf vûtlt òu rc’ul Wv«BþF clNu. ;uytu yburhftlt Rr;ntmlt «:b htubl fu:turjf Wv«BþF clNu.

* 1928 vAele yt «:b åËkxKe Au subtk «BþF fu Wv«BþF ;hefu ntjlt ntuÆu’th Wbu’Jth l:e. sgtuso çþN Jæþbtk Jæþ cu xbole bgto’t Ãþhe fhe hÌtt Au sgthu Wv«BþF zef auleyu ceS xbobtk Wv«BþFlt Wbu’Jth clJtltu RLfth fgtuo Au.

* ydtWle xbobtk Wv «BþF ntug ylu ðgth vAele xbobtk «BþF ;hefu W;gto ntug ;u vife 1960lt heatzo rlfml ylu 2000btk yj dtuh ntgto n;t. 1988btk rmrlgh çþN yt he;u W;helu Sðgt n;t.

* 184 J»tolt Rr;ntmbtk cklu BþÏg nrhV vûttuyu cu xbo yuxju fu JthtVh;e ytX-ytX J»to «BþF v’ bu¤ÔGþk ntug ;uÔþk fjeLxl lu çþNlt ltbu s cLGþk Au. fjeLxlu (zubtu¢urxf) 1992 :e 2000 ylu çþNu 2000 :e 2008 «BþF ;hefu hnuJtbtk mV¤;t bu¤Je Au.

* 1801 :e 1825 ’hBgtlle A xbobtk rJµlt ftuR ’uNbtk òuJt lt b¤e ;uJe Dxlt cle n;e. cklu BþÏg vûttu zubtu¢urxf ylu hevçjeflu yir;ntrmf mbswr; fh;t ºtK «BþFtulu cu cu xbo ytv;t åËkxe ftZgt n;t. su yLþmth :tubm suVhml, suBm burzml ylu suBm btultuhu «BþF ;hefule sJtc’the ytX-ytX J»to btxu mkCt¤e n;e.

* cklu ftgoh; muluxh «BþFlt Wbu’Jth Au ;uÔþk «:b JF; òuJt b¤u Au vK ftgoh; muluxh «BþF clu ;uJe AuÕje rmrØ òunl fuluzeyu 1960btk bu¤Je n;e.

* òu ytuctbt «BþF clNu ;tu Wv«BþFltu nJtjtu rc’ullu sNu. rc’ul vK 36 J»to:e yuxju fu mti:e jtkct yhmt:e ftgoh; muluxhltu huftuzo "htJ;t Wbu’Jth Au.

* òu bufuRl «BþF clNu ;tu yburhftlt Rr;ntmlt sufml vAelt (1829-37) GþØlt fu’e hne åËfgt ntug ;uJt «:b «BþF clNu.

* òudtLþòud ytuctbt yc{tnb rjkflle sub Rrjltuglt muluxh Au. òu fu rjkfl hevçjefl n;t.

* ytuctbt bt;t dtuhe ylu fuLgtlt yµu; rv;tLþk mk;tl Au.

* bufuRl 20 òLGþythe, 2009lt r’Jmu «BþF ;hefultu ntuÆtu "thK fhJtbtk mV¤ clNu ;tu ðgthu ;uble Wkbh 72 J»to 144 r’Jm nNu. htultÕz hudlu ceS JF; xbo mkCt¤e ðgthu ;ule Wkbh 73 J»to, 350 r’Jmle n;e.

* ytuctbt ylu bufuRlle Wkbh Jåau 24 J»to, 340 r’Jmltu dt¤tu Au. yburhftbtk cklu Wbu’Jthtu Jåau ytxÕþk yk;h ydtW fgthug òuJt l:e béGþk.

* ydtWltu ytJtu huftuzo 1996le åËkxKe JF;u rcj fjeLxl lu ;ult nrhV ctuc ztuj Jåau 23 J»to, 28 r’Jmltu n;tu.

* ytuctbt vh zubtu¢urxf vûtlt Wbu’Jth ;hefu f¤N Ztu¤tgtu ;u vnujt nejuhe fjeLxl, òunl yuzJzo lt ltb vh vK rJathKt :R n;e. hevçjefl vûtu bufuRl Wvhtk; LGþgtufolt Çþ;ÃËJo bugh sGþrjgtle, beè htule, btRfj nwftcelu fuBvuRlbtk W;tgto n;t.

* ytuctbt ylu nejuhe ;ubs bufuRl nwftce «tEbhebtk yLþ¢bu zubtu¢urxf ylu hevçjefllt Wbu’Jth n;t.

* yburhftle ytu«tn rJl£u, fuhtujtRl fuluze ylu MxeJ JLzh suJe mujec{exe ytuctbtlu mb:ol ytvu Au. sgtuh bufuRllu sGþrjgtle, furjVturlogtlt dJloh µth Íuludhltu mt: Au òu fu ;ule víe btrhgt ©tRJhu ònuhbtk ytuctbtlu xuftu ònuh fh;t FtMme aato òbe Au.

* yburhftle åËkxKelt rlgb «btKu cklu Wbu’Jthtul ÃËJo rl"torh; ;theF ylu rJ»tgtu vh rlr;rJ»tgf bezegt ylu «òlt «r;rlr"ytu mbût aato fhJtle ntug Au.

26 mÃxuBchu ytJe «:b aato GþrlJrmoxe ytuV rbrmrmvebtk rJ’uN ylu ht»x[eg Mþhûtt ler; ykdule n;e. 2 ytufxtuchu JturNkøxl GþrlJrmoxe, mukx ÕþRmbtk cklu vûtlt Wv«BþFle aato n;e. 7 ytufxtuchu cujbtuLx GþrlJrmoxebtk WvÂM:; «òsltu mt:u «§tu•theLþk Vtuhbux hFtGþ nðþk. 15 ytufxtuchu NuVMºtt GþrlJrmoxebtk yburhftle ytk;rhf ylu Jirµf Çþrbft mrn;lt rJrJ" rJ»tgtulu «urmzuLNegj rzcux yk;do; ytJhJtbtk ytÃgt n;t.

* Vuzhj RjufNl frbNllt sKtJtgt yLþmth cklu vûttuyu «ath vtA¤ yuf ycs ztujhltu Fao fgtuo Au. su vK yðgth Mþ"eltu huftuzo Au.

* yburhftlt xeJe bezegtlt òKe;t ftgo¢b mkatjftu ylu RLxhÔGþ julthtytule r«Lx bezegtyu ytuctbt ylu bufuRllu òKu rVÕb Mxth ntug ;u he;u cusJtc’th ylu bÍtrfgt, ymkd; «§tu ÃþA;t hnuJt c’j xeft fhe Au. yburhftlt ltdrhftule vtfx;t ykdu vK «§t:o fhtgt Au. ;uytuyu yburhftle Cgkfh bk’e, f:¤ðþ cukrfkd sd;, cuhtusdthe, Rhtf mtbult GþØ:e btkze yLg dkCeh rlr; rJ»tgf BþÆt AuzJtle sdtyu ytuctbtle yk"©æ"t, ht»x[ «ub, hkdCu’, vtjelle øjubhm ylu mufme Rbus vh s «ftN VukfJtle nhf;tu fhe.

* 1789btk ßgturso JturNkøxl yburhftlt mti «:b «BþF cLgt n;t. ;ubKu cu xbo Mþ"e nhtÔgt n;t ;uJt òunl yt’Bm 1796btk «BþF cltJtbtk mV¤ :gt n;t.

* yuf «BþF m;; cu xbo:e Jæþ (ytX J»to) m•tt vh lt hne Nfu ;uJtu ftg’tu ybjbtk ytÔgtu ;u ydtW £uLfjel YÍJuÕxu (zubtu¢urxf) 1928 :e 1948 yub vtka xbo mkCt¤e n;e. ceò rJµ GþØltu mbgdt¤tu vK ;u yhmtbtk n;tu.

* 1960le åËkxKebtk sntul fuluze (zubtu¢urxf) ylu heatzo rlfml (hevçjefl) Jåaultu gt’dth Bþftcjtu gtuògtu n;tu. 1916 vAe vtuÃGþjh Jtuxle he;u mti:e mtkfze yuf xftle cnwbr; rJsu;t fuluzelu Vt¤u dE n;e.

* yjtMft ylu nJtElu yt åËkxKe:e s yburhftlt htsgbtk mbtJelu b;’tlltu n¬ ytvJtbtk ytÔgtu n;tu.

* fuluze btºt 44 J»tole Jgu mti:e ltle Jgu «BþF cLgt n;t. 22 lJuBch, 1963 lt htus ;uble nðgt :E n;e.

* Jtuxhdux ftiCtkzu sultu Ctud je"tu ;uJt rlfmlu 1968:e cu xbo btxu «BþF v’ mkCtéGþk nðþk.

* åËkxKe ydtWlt ytFhe yu¾Íx vtuj «btKu ytuctbtlu 53 xft ylu bufuRllu 44 xft b; b¤Nu.

* bufuRllt BþÏg «ath yr"fthe hef zurJmu ’tJtu fgtuo Au fu AuÕjt r’Jmtult ltxfeg c’jtJle b’’:e bufuRl ytuctbtlu vt;¤e cnwb;e:e nhtJNu.

* çþNlt yt;kfJt’e mtbu jzJtlt yrCdbltu Vtg’tu hevçjef Wbu’Jth bufuRllu b¤e Nfu ;ub Au ;uJt hevtuxolt vdju ytuctbtyu vK AuÕje Dzeyu ònuht; fhJe vze n;e fu ;u rJµlt ftuE vK ÏËKu:e rcljt’ullu Ntu"e ftZelu ;ult luxJfoltu Ftðbtu ctujtJNu.

* yburhft suJe Cgkfh bk’e Cth;btk ntug ylu åËkxKe gtuòJtle ntug ;tu Ntmf vût "tuJtE s òg vK yburhftbtk bk’e btxu çþNlt rlKogtu (GþØ ykdult) bn’ykNu sJtc’th ntuJt A;tk hevçjefl ylu zubtu¢urxf Jåau d¤tftv nrhVtE òuJt b¤u Au.

* ftujtuhtztu, luJtzt ylu rbÍtuhe htßg hevçjefl dZ bltg Au ßgthu Jrsorlgtbtk:e ;tu 1964 vAe zubtu¢urxf vtxeolu yuf vK b; bégtu l:e. yt htßgtultu Ítuf yt JF;u rlKtogf ÇËrbft CsJNu.

* òu b;’tl ytuAwk :Nu ;tu bufuRllu Vtg’tu :Nu.

* yburhftle åËkxKe vØr; «btKu 50 b; htßgtult «r;rlr"ðJ «btKu 538 Rju¾xtuhj JtuxTmLþk b;’tl :Nu su vûtlu 270 ytJt b; b¤Nu ;u S;Nu. VTjturhztltu 27 xft b; rnMmtu Au. ltu:o fuhtujelt 15 xft, rbÍtuhe ylu RÂLzgtlt cLlult 19-11 xft ylu luJtztltu vtka xft b; rnMmtu Au sultu x[uLz yf¤ ylu Cu’e bltg Au.

* yburhftlt A åËkxKe mJuo J»ttuo:e ftuEle ftuE åËkxKebtk matux ÃþhJth :gt Au. ytbtk:e yuf vK mJuo bufuRl S;Nu ;uJe ytdtne l:e fh;tu.

* dujvlt b;u ytuctbtlu 51 xft, bufuRllu 44, numBþmulle lshu ytuctbt 50- buffuRlu 46, zeytudtu mJuo «btKu ytuctbt 49- bufuRl 44, cuxjd{tWLzle lshu ytuctbt 49- bufuRl 46, zuRjeftumlt mJuo «btKu ytuctbt 50 ylu bufuRl 44 xft b; bu¤JNu. mhuhtN ftZ;t ytuctbt 49.7 ylu bufRl 44.5 xft yuxju fu ytuctbt 5.2 xft b;tule mhmtE:e S;e sNu. yuÔþk bltg Au fu mhuhtN vtka xftle mhmtE yuxje c"e l:e. AuÕje cu htrºtbtk vK ;u c’jtE Nfu ;ub ntuE ytuctbt S;u ðgthu s mtåþk btlJtLþk. yburhftle «òle vmk’deltu Ítuf òuEyu ;tu ytuctbt 19 xft Jæþ jtufr«g Au. vK yburhftle åËkxKele vØr;btk vtuÃGþjh JtuxTmLþk rlKtogf bn•J l:e.

* bufuRl ytuctbt vh ytFhe r’Jmtubtk Cthu rJJt’tMv’ ythtuv B˾âtu n;tu fu ytuctbtle vujuMxtRl Wd{Jt’e sq: òuzu mtkXdtkX Au.

* ytuctbt yburhfl ltdrhflt dl fÕahlu ægtlbtk htFelu rlgkºtKtu ònuh fhJtlt ntuE AuÕjt r’Jmtu:e dlle Fhe’ebtk ;uS «J;o Au.

* ytuctbtlt åËkxKe «athLþk BþÏg culh Mjtudl ‘auLs Je ful rcjeJ Rl¥ nðþk ßgthu bufuRlLþk ‘bufuRl- ytulh, fuhus, frbxbuLx¥ nðþk.

* ...ylu AuÕju yburhftlt «BþFlt ltb vh lsh VuhJe jEyu- ßgtuso JtprNkøxl, òunl yuzBm, :tubm suVhml, suBm burzml, suBm btultux, òunl ¾JeLme yuzBm, yuLz[wg su¾ml, btrxol çþhul, rJrjgb nuheml, suBm vtujf, Íathe xujh, £uLfjel rvgmo, suBm çþatll, yc{tnb rjkfl, Gþjemum d{tkx, Y:hVtuzo nugm, suBm dthrVÕz, d{tu:h ¾jeJjuLz, cuLòbel nuheml, rJrjgb bufeLje, ytuztuh YÍJuÕx, rJrjgb ;tVx, Ôþz[tu rJÕml, Jtuhul ntrzOd, fuÕJel fwjeÍ, ncox nwJh, òunl fuluze, jeLztul òunLml, heatzo rlfml, Sbe ftxoh, htultÕz hudl, ßgtuso çþN (rmrlgh) cej ¾jeLxl, ßgtuso çþN (swrlgh) nJu òuEyu ftuLþk ltb Wbuhtg Au.

Top