yltÔ\;

(htb) ‘muðþ mBþ÷b¥Lþk mBþ÷bk:l!

htcu;t Bþsc, ytrfogtujtuSfj mJuo ytuV RÂLzgtlt çGþhtu¢uxmu ’tuZzntvK:e cVtx fgtuo. atkvjt Wåa mhfthe yr"ftheytubtk:e btuxt Ctdlt ‘"tuhKmhle ftgoJtne¥ rlgbtu òuRlu fhJt:e xuJtgujt ntug Au. yublu btlJeg mkJu’ltule fNe s vze l:e ntu;e. vAe vuLNl «tuçjub ntug fu burzfj «tuçjub! yt rxrvfj ctçËNtne buLxtrjxe mhfthlu s yublt vtvu chtchle lze dR Au. btbjtu yu n;tu fu muðþ mBþ÷b «tusu¾xJt¤t ‘htb muðþ¥lu «tael Jthmtltu yuf Ctd dKtJ;e nuhexus mtRx dKJtle yvej fh;e, ftuxo vtmu Mþc{ñ½gb MJtbe suJtytule cu-ºtK yhS n;e. ftuxuo yt ykdu Cth;btk ftLËle ytu:turhxe dKtg yuJt ‘ytrfogtujtuSfj mJuo ytuV RÂLzgt¥lu yultu Ïþjtmtu ÃËAJtbtk ytÔgtu. htb muðþ nuhexus mtRx Au fu lrn, yule NtMºteg aatobtk Jæþ vz;t rJîtl ctçþ mtnuctuyu Jdh ÃËAgu ‘htbLþk yÂM;ðJ nðþk fu lrn?¥ yu rJ»tg Wvh yrC«tg ytve ’e"tu! mtublt:Lþk bkr’h nurhxus mtRx Au fu lrn yuxÕþk l¬e fhJt btxu ~þk rNJSLþk c:o mrxorVfux juÔþk vzu? ;tu - ;tu Cth;le yz"tuyz" ‘hrût;¥ Mbthftult ltb s rJJt’btk ytJe òg!

‘htblt yÂM;ðJ¥ suJe ctc;tu s lrn, ‘htbmuðþ¥ fw’h;e Au fu btlJmseo; - yu FhuFh yu¾mvxomltu mçsu¾x Au. vK Cth;btk htsfthKlt «;tvu ftuR vK yÇgtmÃËKo ctc; me"e ftublbullt Ftu¤tbtk Vkdtu¤tR òg Au. ytM:tle ctc;btk sd;le ftuR y’tj; åËft’tu ytve Nfu lrn. yuJe s he;u ©Øtlt m:Jthu m;; ftuR JneJxe ;kºt atje Nfu lrn. vhMvh rJhtu"tCtme jtdu yuJt yt cu MxuxbuLxm mbsJtLþk cuMx yu¾ÍtBvj ytumtbt rcl jt’ul Au. jt’ullu yÕjtn, fwhtl ylu RMjtbbtk yln’ ytM:t Au. yult b;u yburhft (Vtuh "ux buxh, Cth;.. ytÏþk sd;) RMjtbltu ykdefth fhu, ;tu ftuR ºttmJt’ s l hnu (ytÔþk yuKu Ïþ’ yuf juxuMx xuvbtk VhbtÔGþk Au!) yule Ôg¾;d; ©Øt dbu ;u ntuR Nfu, vK yulu ònuh «Ntmlltu rlgb cltJe Nftg lrn. «dr;Nej, mB\Ø yuJt vrùbe ’uNtuyu ytltu Wfuj Cthu mkD»to vAe Ntu"e ftZgtu Au. aao yuLþk ftb fhu, ylu mhfth vtu;tLþ.k ‘mu¾âwjtrhÍb¥le BˤÇË; ÔgtÏgt s yu Au fu rNûtK ylu «Ntmllu ler;b•ttlt "tuhKu jtøþ vtze Nftg, "trbof ytathmkrn;t lrn. btxu rF{M;e "bo yLþmth ‘ylir;f¥ ntuJt A;tk yburhft, Rxtje fu £tLmbtk rzMftu:uf Wvh «r;ck" BËft;tu l:e.

vK Cth;le «ò ‘yulurjrxfj¥ btºt "k"tfeg ctc;tu (Jtkatu, Yrvgt fbtJt)btk s Au. ctfe RbtuNlj Au. 1857lt c¤Jt vAe rc{xlbtk cuXu cuXu htKe rJ¾xturhgtyu Cth;btk hts fhltht ykd{uslu MvÐ MËalt ytve n;e& ‘Cth;btk hts fhÔþk ntug ;tu JneJxe he;u fhtu, ylu jtuftule "trbof ctc;tu:e ’qh hntu.¥ yu b;jcltu ònuh ZkZuhtu vK vextÔgtu n;tu. fthK fu, 1857lt rJÃjJ vtA¤lt rJMVtuxf fthKtu fkR vdthJ"thtu fu yFkz ht»x[le M:tvltlt lntu;t. "trbof jtdKeytu ’wCtJtlt n;t. yuf Jdo m;e«:t fu ’q"ve;e suJt (fw) rhJtòubtk ykd{uòule ’Fjdehe:e lthts n;tu. rJÃjJLþk sdònuh fthK fthðËmbtk Jvht;e dtg ylu MËyhle ahcelu je"u rnL’w-BþÂMjb mirlftubtk Vtxe lef¤ujtu htu»t n;tu. yuf cnw òKeðþk l :guÕþk (vK mtåþk) fthK yu vK nðþk fu 38000 ykd{us mirlftu mtbu rc{rxN multbtk Cth;eg mirlftu 2,83,000 suxjt n;t. yubtlt cnwb;e rnL’wytu htu»tu, Chtgt n;t, fthK fu RMx RÂLzgt fkvleyu cbto (Bgtlbth) ylu yVDtrlM;tllt btuhau yublu JthtVh;e btufÕgt n;t. yu JF;le vtihtrKf btLg;tytu Bþsc Bgtlbth sJtle ‘’rhgtvth¥le BþmtVhebtk jtfztlt JntKbtk vtu;tltu åËjtu m¤dtJe Nft;tu lntu;tu, yuxju vtu;tLþk Ctusl ò;u htk"e Nftðþk lntuðþk.... ;tu yVDtrlM;tllt btuhau vrJºt rmLæþ l’elu ytu¤kdJtLþk ‘vtv¥ :ðþk nðþk ! ytJt mirlftult dtbbtk ‘nw¬t-vtle¥ ck" fhJtltu mtbtrsf crn»fth :gtu n;tu. c¤;tbtk De htßgtule Ftjmt fhtJJtle yler; ylu bush slhj nul{e nuJjtuf suJtltu rF{M;e "bo«ath vK n;tu.

ykd; ctc; dKt;t "bole (yægtðble lrn, lrn ;tu Cth;btk dk’fe:e x[trVf Mþ"ele ytFe duhrNM; :tuze ntu;?) ònuh SJlbtk Cth;btk fuxje v¬z Au, yultu ©u»X ÃþhtJtu Cth;le ytÍt’ele jz;Lþk æþ{JefhK fhJtbtk dtk"eSlu b¤uje mV¤;t Au. ht»x[eg M;hu ‘jezh¥ ;hefu MJef]; :Jtbtk dtk"eSle ûtb;tk fh;tk yublt- ytM:t:e ChÃËh Jt;tu-rJathtultu «CtJ s mJtuovhe n;tu. (ctfe, yublt ‘Wb’t¥ «gtudtultu ;tu fuJtu Çˬtu ctuje dgtu, yu lsh mtbu s Au lu!) f’ta, yòK;t s SLltnlu vK yuxju s vtu;tle Atv WvmtJJt btxu ytæþrlf;tlt rbòs vh "boÍLËlltu btMf vnuhJtle atjtfe yuxju s MËÍe n;e.

1804btk RMx RÂLzgt fkvlelt mJuogh slhj suBmu ltuk"ujtu ‘yuzBm rc{s¥ vK yt ltb "trbof btLg;t:e vtBgtu n;tu. fnuJtg Au fu rF{M;e- RMjtrbf "bolt Bˤ ÃþY»t yuzbu yt hM;u atje, ©ejkftbtk ytJujt ‘yuzBm vef (rNFh) vh jtkçþ ;v fGþO nðþk. Fuh, rlNtle ytu¤FJt btxu ltb ytvÔþk vzu. vK yt htb muðþ vhltu muðþ mBþ÷b «tusu¾x ;tu R.m. 1860btk MËaJJtbtk ytJujtu. ©ejkftltu 780 rf.be. ylu 30 fjtfltu Ctud ju;tu ‘afhtJtu¥ bthJtlu c’ju ÃËJo ;hVlt ’uNtu (suble mt:u ytvKtu mBþ÷e Ôgtvth c’jt;t ytr:of mbefhKtubtk nJu Jægtu Au.) lt sntòu Ízv:e ytJe Nfu. Juvth btxu ’rhgtlt lfNt vltbt:e MþyuÍ Mþ"ele fultjbtk JthkJth c’jt;t hnu Au. yu. ze. xujhu MËaJujt yt «tusu¾xlu 1955btk mhfth mbût BþfJtbtk ytÔgtu n;tu. yk;u 2427 fhtuzlt Fauo yu bksqh :gtu, ðgthu yufJembe m’eLþk «:b J»to ytJe dGþ nðþk!

ytFe ÇËrbft vAe muðþmBþ÷blt ytFt rJJt’lu BþÆtmh BËjJJtle rflthu WCt hnelu (;xM:!) fturNN fheyu.

(1) ‘ltmt¥lt muxujtRx rvfahlu je"u Vhe «ftNbtk ytJujtu ‘htbmuðþ¥ cnwb;e rJ¿ttleytult yrC«tg Bþsc jtFtu J»to sqltu Au. vÚ:h ylu vtKe Jåault mlt;l mkD»tobtk:e ytJt muðþytu hat;t hnu Au. øþsht;btk mtdhftkXu vK yjdthe hFzvèe fhtu ;tu ytJt muðþytu òuJt b¤u. yu c"t yr;Ng «tael Au. vK btlJmseo; l:e. c÷elthtgK ltblt yt ûtuºtu Ftm Chtumtvtºt l dKtgujt rJ¿ttle rmJtg htbmuðþlu Ctøgu s ftuR ;s¿t btlJmseo; btlu Au. vÚ:htuLþk ytGþ»g dKJtle ytFe yuf xuflef Au. rhmaobtk Vu¾x òuRyu, yturvrlgl l atju. bntbnul;u ’rhgtlt ;r¤gu îthft Ntu"ltht yum. hkdlt:l htJ suJt mtBþr÷f Ãþht;ðJlt ;s¿t vK htbmuðþlu «f]r; mseo; btlu Au. ctg " Ju, îthft btxu ytk;hht»x[eg «rmrØ bu¤Jltht htJmtnuclt «tusu¾xltu vK Cth;btk yZ¤f ‘’tl"hb¥ fhltht NurXgtytu CtJ l:e ÃËA;t, yu òK btxu lj-lejltu muðþ ‘VTjtux´d¥ (;h;tu Ãþj) n;tu, yt ;tu sbelbtk:e Vqxujtu Au.

(2) htbmuðþ btlJmseo; l ntug yu:e fkR yuLþk bnðJ Dxðþk l:e. CdJtl yuxju ftuR Ôg¾; yuÔþk ;tu rJµlt «tael•tb Cth;eg d{k: }øJu’btk vK rmØ :Gþk l:e. «f]r;lt ;ðJtule ÃËò ytgomkMf]r; ythkC Au. rnL’wðJle yt ÏËce fu Ftbe (lsh yvle yvle) Au. yubtk ftuR yuf b;lu Xtufe cumtzJtltu «gtm :;tu l:e. htbmuðþ «tf]r;f ytùgo ;hefu vK nurhxus mtRx cle Nfu. yule mt:u mBþ÷M\rÐlt vgtoJhKltu BþÆtu vK òuztgujtu Au. vK ytJe Jt;tu Cth;btk ‘jtufr«g¥ :;e l:e. rdhlth vh ‘htuv Ju¥ :Jt:e yf¤tgujt ztu¤eJt¤tytu sil "bole ÍqkcuNle vtA¤ vtu;tltu htuxjtu catJJtle v¤tusK fhu, yub muðþ mBþ÷b:e DKt M:trlf btAebthtult vuxbtk ;uj huztGþk Au. yubltu rJhtu" sw’tu Au, vK yublu mhfthle htblu s vzfth VukfJtle htJKdehelu je"u VtJðþk b¤e dGþk Au. ctfe, ‘htbmuðþ¥ ‘xwheMx Mvtux¥ clu ;tu ltdrhftuyu Vukfuje JuVhlt vzeftytu leau Vhe ’xtR òg!

(3) rJraºt JtM;rJf;t yu Au fu htble ctc;btk FhuFht «tael ylu htblt mbftjel blt;t JtÕfberflu c’ju mtbtLg btKmlt blbtk ðþjme’tmSyu haujt ‘htbarh;btlm¥le Atv ymh fhe dR Au. Bˤ rVÕblu c’ju rhbuf atje òg yuJtu Dtx :gtu Au. yDht vtXlu c’ju yule NYyt;btk ytJðþk W’tnhK rJ¼t:eolu gt’ hne òg, yuÔþk cLGþk Au. dtuMJtbeSyu 6 m’e vnujt btlm jÏGþk, yultu nuðþ s btudjft¤btk «òle mtkMf]r;f ytM:tlu ZkZtu¤Jtltu n;tu. mkMf];lt «Fh rJîtltu rmØ fhe å˾ât Au fu btlmle DKe atuvtRytu «tael mkMf]; d{k:tu (sub fu Cð\nrhlt d{k:tu)lt ¹jtuftule me"e ymh leau Au. b;jc, yultu Bˤ nuðþ htbf:tlu W•tbtu•tb ‘vufuSkd¥btk slr«g cltJJtltu n;tu. htblu gt’ fhJt mt:u s FhuFh sultu yt"th juJtu òuRyu, yu JtÂÕbfe htbtgK ftuR ytÏþk Jtkaðþk l:e. htb rJNule mbs f:tytu fu rmrhgjtubtk:e ju Au.

(4) JtÕberf htbtgKle Bˤ Jt; (Cth;eg slbtlmbtk htblt ytdJt M:tl ylu Bˤ JtÕberf htbtgKle yr"f];;t ykdu yt jFlthu dgt hrJJthu s ytFtu juF jÏgtu Au, «Mðþ; juF yult yLþmk"tlbtk Au, ÃþlhtJ;ol yuxju s xtéGþk Au.) vh yZ¤f mtbtSf btLg;tytu ylu htuaf Ftm yvejltu Ztu¤ aze dgtu Au. «arj; btLg;t:e rJYØ JtÂÕbfe htbtgKbtk y’Çþ; ~\kdthhm XufXuftKu Au. me;tlt mtik’goLþk vK blbtunf JKol Au. ytFtu sw’tu juF jFtg yuJt ftÔgtðbf rJNu»tKtu ylu JKoltu Au. yubtk òKe;e cluje me;t MJgkJh ylu yubtk htJKle ntkmele ftuR Jt; s l:e. JtÕberfyu nLþbtllu vK «arj; y:obtk c{ñathe fÌtt l:e, ylu yublt rlJtm btxu ‘Mºtesl NturC;¥ yuÔþk rJNu»tK JtvGþO Au. NcheLþk vtºt JtÕberf htbtgKbtk Au vK yukXt ctuhltu WÕjuF l:e. ‘ykd’lt vd¥Jt¤e hrmf Dxlt vK ÏËc sqlt mkMfhKtubtk b¤;e l:e. ynÕgtJt¤e Jt¤e jtufr«g Jt;ltu rJM;th vK vtu;tle f]r;btk ftrj’tmu fgtuo Au. ntuzele Mºte :R sJtJt¤e - (vd blu "tuJt ’tu lu hÎþhtg!) fuJxle beXe BËkÍJK «tael mkMf]; d{k: ‘nLþbtlltxf¥btk Au. JtÕberf htbtgKbtk vK ò’qR M\rÐ ylu abðfthtule DKe Jt;tu Au, fuxjef rJhtu"tCtme ctc;tu vK Au. vK ytvKu ‘~þk l:e?¥le aato fheyu Aeyu. sub fu, yubtk htbuµhbTbtk hu;eLþk rNJrjkd ylu yule htJKu fhtJuje «tK«r;»Xtle Jt; s l:e! jkft:e mBþ÷ ytu¤kdelu htJK DKe Jth d"uzt (nt, d"uzt!) òuzujt h:btk ytJ;tu ntuJtlt JKoltu Au. (mBþ÷ yuxjtu AeAhtu nNu! htb òlu!)

(5) vhb "trbof Ji»KJ yuJt «tuVumh mtkfr¤gtyu ÃËhe ~þØçþrØ:e yturhSlj htbtgKle ÇËdtu¤ vh mkNtu"l fhJtbtk Sk’de Faeolu ykd{uS ;:t øþsht;ebtk yÇgtmÃËKo ÃþM;ftu jÏgt Au. (htbtgK s Bˤ ftuR JtkaJtle ;m’e juðþk l:e, ðgtk ;ult vhle NtMºteg aato ftuK Jtkau?) Cth;lt fuxjtg ÃþhtKtubtk ò;Ct;le he;u cnujtJelu htbf:t fnuJtR Au. ftuRbtk htb yJ;th Au, ;tu ftuRbtk }r»t. btxu ykr;b yt"th nheVhelu bntftÔg ‘htbtgK¥ltu s juJtu vzu Au. yubtk ÇËdtu¤lt mhm matux JKoltu Au. vK yu frJyu ÃËhf btrn;e ;hefu (rVÕble Mxtuhe) sbtJJt btxu FhuFh :gujt xtRxurlflt yfMbt;ltu Wvgtud :tg ;ub) je"t Au fu fub, yu ;tu l¬e fhÔþk ymkCJ Au. vK mtkfr¤gtmtnucLþk vtA¤:e yluf ©Øt¤w rnL’w rJîtltuLþk mb:ol bu¤Je mkNtu"l yuÔþk fnu Au fu htbtKgbtk JKoJtguje dtu’tJhe yu bk’trfle Au. htbu lbo’t;x vth fgtuo l:e. ©ejkftbtk htJKlt yÂM;ðJle ftuR mtrc;e ;tu ytb vK b¤;e l:e. vK c"t jtufuNLmltu ;tjbuj cumtztu ;tu htJKle jkft bæg«’uN vtmu ¾âtkf ntuJe òuRyu! (btRLz Juj, muðþ mBþ÷b rJJt’lt ’tgftytu vnujt yt ònuhbtk Bþftgujt ;thKtu Au.) yn´ Jt; C¾;le l:e. ‘Rr; n ytm¥ (ytb ;u cLGþk!) Jt¤t Rr;ntmle :tg Au. htbLþk yÂM;ðJ MJeftheyu, vAe N¾â yuxÕþk mðgNtu"l fheyu yu ;tu htbSlu vK dbe òg ;uJe Jt; Au lu!

(6) Wðmtnbtk ytJelu DKtyu ftrj’tmlt ‘hÎþJkN¥ltu nJtjtu ytve htble JkNtJ¤e BËfe Au. VtRl. J¤e yuf lJtu rJJt’ NY :tg... ftrj’tmLþk yÂM;ðJ nðþk! (Nu¾mrvgh FhuFh n;tu? n;tu ;tu ÃþY»t n;tu fu Mºte? yuJe aato nsw vK rc{rxN mtrnðg hmeftubtk atÕgt fhu Au!) yt jFlth ;tu btlu s Au fu ftrj’tmLþk yÂM;ðJ nðþk s nðþk. (ltÂM; BËjbT fw;tu NtFt? Bˤ rJlt zt¤e ¾âtk:e ytJu!) mJtj sht sw’tu Au. ftrj’tmlt ‘hÎþJkN¥ltu nJtjtu jRlu SJJt btkd;t rbºttu fkR rmju¾xeJ he;u yublu dbu yuxÕþk s mtåþk btlu Au yu fub atju? ‘hÎþJkN¥ mðg Au, ;tu vAe buD’q;, fwbth mkCJ, }ðþmknth yuxmuxht vK mðg s dKtg. ;tu yubtk JKoJtguÕþk Cth; s ytu:tuhtRÍz Cth;eg mkMf]r; dKtg. ;tu vAe yult 10%htubuLxef vK ytslt GþJf-GþJ;e :Jt òg, fu yuJtu bt’f vnuhJuN vnuhu yulu vtAwk mtkMf]r;f v;l¥ fnelu fub "tuft:e htufJt lef¤tu Atu? lJhtrºtbtk f]»K suJe htmjejt hbJt ’uNtu!

(7) yt yr;Ng bnðJltu BþÆtu Au. ‘htbhtßg¥ vK «òle MþFtfthe btxu nðþ. "bo«ube Cth;btk ;tu dtbudtbLþk "trbof bntðBg Au. htble ldhe ygtuægtbtk s ßgtk htblt ahKtu vzgt nNu, ðgtk mzftu cle Au. su RL÷«M:/ nÂM;ltÃþhbtk f]»K rJagto ntug, ðgtk VTjtg ytuJh cLgt Au. rJftm ylu rJltN ;tu «tf]r;f ¢b Au. vK cnwb;e «òsltule yf¤tbK ftukd{ume- ztcuhe mhfthtult cuJztk ftxjtk mtbu Au. ;tu vAe ctche Ztkat btxu yFt; hatR òg yuxjt ytkMþ fub mthJtbtk ytJu Au! ftujfèt yuhvtuxo vtmu yuf bMS’ n;e, sulu Mþhrût; htFJt ltnflt fhtuztult Fauo lJtu hlJu cltJJtbtk ytÔgtu. MþJKobkr’hbtk shtf akåËvt; fhJtLþk vrhKtl lsh mtbu Au. rJhtu" ftuR "bole ytM:tltu l:e. hM;tu vntu¤tu fhJtu ntug ;tu ’uhe:e ’hdtn cæþk WztzÔþk s vzu. ;tu s ©Øt¤wytu vtu;vtu;tlt «Çþlt ’hcthbtk Jnujtk s;tk yxfu. ftLËl ylu mhfth mtbu c"t mhFt.. ytJtu ’tFjtu mhfthtu cumtz;e l:e, btxu rnL’wytu æËk"Jtgt fhu Au.

VtRlje, yuf mJtj CtJC¾;btk ;Õjel Cth;eg ltdrhftulu. muðþ mBþ÷b «tusu¾xlt BþÆu lfNtu Vhe òg yuÔþk «akz ytk’tujl fhlthtytu vtu;tle lsh mtbu rc{s fu VTjtgytuJh ðËxe vzu Au, ðgthu sJtc’thtulu mò fhtJJt fub «akz slyt¢tuN c;tJ;t l:e! hM;tbtk fc{M;tl suJt Ftzt òuRlu c¤tvt ftZJtlu c’ju fub bÂÕjft NuhtJ;lt vux suJt mvtx hM;t btxu MJgkÇË ’uNÔgtve ytk’tujl :;t l:e?

ytdu mu aje yt;e ni. ygtuægtle «òlu vK me;tlt atrhºg suJt Vtjðþ BþÆtle atuJxbtk s hm n;tu lu ! hÎþ ‘ftj¥ fe «ò, m’t aje ytR!

rÍkd r:kd!

‘ÇËjÇËjigt¥ltu xtRxj x[uf. ‘yub. ytR. xw¥le :eb suÔþk ¢uÍe mtukd¥ nhu htb, nhu r¢»lt¥le æËl vh ntxocexm s lrn, ctuze vtxom ztujtJe ’u yuÔþk xltxl "lt"l mtukd!