200 J»to ÃËJuole vkzâtSle dtbXe æËr¤gt rlNt¤tu ylu mtiht»x[le rNûtKvØr;

ytvKu ðgtk cnw òKe;e fnuJ; Au & ‘XtuX rlNtr¤gtu lu J;hKtk ÍtÍt¥. ftb fhJtle yrlåAtJt¤tu yluf cntlt Ntu"u fu yKytJz;Jt¤tu ÍtÍtu ’uFtztu fhu yulu btxu yt fnuJ; «gtuòg Au. yt J;h½þk jtufSJlbtk:e mtJ jtuvtR dGþk Au. CdJ’Tdtubkzjbtk J;hKtlt jFJt ae;hJt fu ftu;hJtLþk ytuòh, fjb, v´Ae, xtkf½þk, jtfztle vul, vÚ:hle vul, Jxt½þk fu juFK yuJt y:tuo ytÃgt Au. J;h½þk y:to;T jtfztle ytkd¤e suJze fjb. sqlt ft¤u rlNt¤u CKJt s;tk Atufhtkytu yt J;h½þk Jtvh;t, ßgthu htsvrhJthlt fwkJhtu fjtfthu cltJuje fjtÃËKo MþFzle vtxe ylu MþFz fu nt:e-’tk;Lþk J;h½þk Jtvh;t. ;uytu vtxe vh fkfw vt:he, mhMJ;e bt;tlu vdu jtde, J;hKt:e ‘©e 1>¥ jFelu CKJtltu ~þCthkC fh;t. ßgthu mtbtLg Dhltk, jtufltk Atufhtkytu vtmu mjux ¾âtk n;e? ;uytu "h;e vh æˤ vt:he yule vtxe cltJe J;hKt Jzu yûthtulu ytu¤FJtLþk ylu jFJtLþk NeF;tk. yu ft¤:e jtufSJlbtk yt fnuJ; atj;e ytJe Au.

mnòlk’ MJtbe rJahK fh;t fh;t 200 J»to ÃËJuo ftrXgtJtzbtk ytÔgt yu ft¤u vkzâtle dtbXe rlNt¤tu yÂM;ðJbtk n;e. dhec ylu ;Jkdh mti Atufhtk CKe dKelu vtuvx clJtltu «thkC yn´:e fh;tk. ytJt rlNtr¤gtytu ylu CK;hle fnuJ;tu yu ft¤u g «arj; n;e.

‘dh: dtkXu, rJ¼t vtXu lu Mºte mt:u¥

‘CKudKu ;u ltBþk jFu, l CKu ;u ’eJtu "hu¥

‘‘lJtu rlNt¤egtu lJ ’t¥zt, D½þk fhe ;tu ’n ’t¥zt,

yrdgthbt ’t¥zu ytuhztu, lu cthbu ’t¥zu ftugztu.¥¥

‘‘jF;t jrngtu, CK;t Aigtu, Jtka;t vkrz; :tg,

jz;t NurXgtu levsu, ;uLþk fq¤ l swyu ftug.¥¥

f:tfth, cthtux fu bkr’hlt ÃËòheytultu sub ‘jtdtu¥ ntug yub yt dtbXe rlNt¤ ajtJJtltu nf yBþf c{tñK fwxwkclu s hnu;tu. fwxwkcbtk ºtK CtRytu ntug ;tu JhmJth yt rlNt¤btk CKtJJtlt Jtht ck"t;t. bkr’hlt ÃËòhe suJe vrhÂM:r; mhMJ;elt yt bkr’hbtk vK òuJt b¤;e. fuxjtf ldhtubtk siltult dtuhSlt yvtmhtbtk ct¤ftulu CKtJJtle òudJtR sqltft¤u n;e. ’efheytulu CKJtltu mJtj s lntu;tu. ’efhtlu ytX Jhmle Wkbhu rlNt¤u cumtzJtltu atj n;tu. ct¤fLþk «:bJthLþk Nt¤tdbl mbd{ dtb btxu WðmJYv cle hnuðþk. rlNt¤u cumtz;e Ju¤tyu JhDtuztu aztJ;t. hkduje lu ae;huje vtxe jR Jts;udts;u fwkJh rlNt¤u s;t. rlNt¤btk- mhMJ;e bkr’hbtk BËftguj jtfzele ÃË;¤e mhFe mhMJr;«r;btLþk ÃËsl fhJtbtk ytJðþk. ct¤flu nt:btk ©eV¤ lu vtxe ytve fvt¤u atkÕjtu fht;tu. ytFe rlNt¤lt Atufhtkytu mhDmYvu dt;tk dt;tk dtb Jåau :Rlu lJt rlNtr¤gtlu rlNt¤u jR s;t. vkzâtlu yt «mkdu ’rûtKt b¤;e. ct¤ftulu Aqèe b¤;e. mhMJ;e ÃËsl «mkdu dtbXe Nt¤t ajtJ;t vkzât ’tFj :lth rJ¼t:eolu Bntuvtx juJhtJ;t. yt f¬tle Bntuvtx vK mtkC¤;tle mt:u s gt’ hne òg yuJe n;e.

‘f¬tu fuJrzgtu, FÏFtu Fthurfgtu

dødt dJhe dtg, DÎDtu Dkx aztÔgtu òg.

aåatSle atuvze, lu AATAtSltu vtuxjtu.

ssòu suh JtrKgtu, lu ÍÍTÍtu huxe mheFtu.

XXTXtSle dtkX, lu ZZTZtSle ÃËkX huKu ;uKu mheFtu

’’T’tu r’Jurxgtu, lu "æ"tu "k"tur¤gtu.

vÃvt vntu¤e vtx, lu cçctLþk cnw :tg.

CÇCu btGþO CukmÕþk, lu btuhftu vtthm vuxeltu

»t»ttu Ïþ’tu Vtrxgtu, ju hu jtAw vtKe jtJ.

lu btZtu btuxtu Dztu aztJ. mthh cu ’k;

lu ntnth cu vd.

‘frJµh ’jv;htb Ct. 1¥btk frJ Lntltjtj jFu Au fu mbM; Nt¤tltk ct¤ftu WðmJlt WðmrJgt n;t, yub Bntuvtxlt Bntuvtrxgt n;t. yu ft¤u øþsht;e rjrvlt yt he;u «:b mkMfth vtzJtbtk ytJ;t. rlNt¤ yuxju cmtuyuf ct¤ftu cume Nfu yuJtu yuf ytuhztu. vt:hKu ftkztmbtKe æˤ. vkzâtSlu rchtsJt btxu vtx suxje Qkae ytuxje hnu;e. ;ult vh Vtxuje sqle mt’ze fu òsb vt:hJtbtk ytJ;e. vkzâtS ytJelu FCu atcFtu ltFe rmntlM: :;t. bt:u:e Q;thelu vtD vzFu BËf;t. atcFtu nt:btk ju;t. yt atcFtu yuxju vkzâtSltu hts’kz. J´ÍKtle vuXu yu yFkz J´Ít;tu s ntug. yz"tf nt:le jtfztle ht;e ’tkze lu atbztle ºtK muhtu. yuJtu rºtsht¤tu vkzâtSltu a¢J;eo atcFtu hnu;tu. yt vkzâtS ’tuhe øþk:uje ÕËdztkle cu ºtK ’zeytu htF;t. vAe sulu ctujtJJt EåAu ;u Atufhtlu ’ze bth;t. ;u QCtu :Rlu ytJu yuxju atcFtu Vxfth;t. yt vkzâtS dtbbtk lef¤u, Nnuhbtk fu hts’hcthu òg ðgthu vK Ceblt FCu d’t ntug yub yublt FCu yt atcFtu yrlJtgo «btKu hnu;tu. htsÃË; ;hJthu ytu¤Ft;tu, yub vkzât atcFu ytu¤Ft;t. yt atcFt btxu W¾; fnuJt;e ‘atcFtu Jtdu mxtmx, rJ¼t ytJu VxtVx.¥

vkzâtSle cu mift ÃËJuole rlNt¤tu cu Ctdbtk Jnukatguje hnu;e. yuf Ctdbtk Bntuvtrxgt cum;t lu ceò Ctdbtk jFltht cum;t. mtu¤ ytkf btuZu :gt vAe Atufhtytulu jFJtbtk cumtz;t. yuf ytkfle Bntuvtx ytJzâu ceò ytkfbtk cumtzu, lu ytkfu ytkfu vkzât ath ytlt Velt ju;t. ºtK ct¤ftu mtbu cumu lu yufuf ct¤f cu vzFu. ytb yuf vkafzele Jåau Wvhe nJtje cum;tu. mtu¤ ytkf CKe su Atufht jFlthtkbtk òg ;ulu yuf ’ntztu jFJtLþk lu yuf ’ntztu nJtjeltu Jthtu ChJtltu hnu;tu. yt rlNt¤tu yuJe ;tu dts;e fu yzFuvzFult ’m Duh yt yJts mkC¤t;tu. rlNt¤btk ;tu ftl vzâwk ftkR mkC¤tg ln´. yuxjt btxu vkzâtSlu ’ze bthelu su ;u ct¤flu ctujtJJtle ltuc; ytJ;e.

yu ft¤u f¬tu CKtJt;tu, vK sublu ’M;tJuòu jFJtlt ntug, mhfthbt kftb vzðþk ntug yublu ftuR ftuR Nt¤tbtk sgtk cthtFze CKtJt;e ntug ðgtk ’tFjt fh;t. ytkf Ãþht :gu f¬tu CKtJt;tu. yu JF;u jFJt btxu cturzgt yûth «J;o;t. cturzgt yûth yuxju ftltubtºtt JdhLþk jFtK. vthe rºtCtuJl dKeak’ jFÔþk ntug ;tu ‘vh ;hCJl dKa’¥ jFtðþk. buhtR dtuh"l nhFtCtR jFÔþk ntug ;tu ‘bhtR dh"l nhFCR¥ jFJtbtk ytJðþk.

rlNt¤btk vntuhJthu yufevtKele Aqxe vz;e. Atufhtkytu mti Duh:e vtKele CkCje Che jtJ;tk. vkzâtle rlNt¤btk jtufNtne «:t ntuJt:e ©u»Xe Ntnwfthtu:e btkzelu htg-hkflt Atufhtk æˤbtk vjtkXe bthelu Cudtk s cum;tk. æˤbtk swJtkg yuxjt hnu;t lu cumlth yxftJ;t. ct¤ftulu f¬tu ytJze òg vAe ytd¤le Bntuvtx juJhtJt;e. ytd¤ vAe F;, F; vAe nqkze, ylu nwkze vAe ltBþk. yuJtu yÇgtm¢b n;tu. yu vAe dtu¤ltk, Deltk, ’tKtklt juFtk rNFJt;tk. ytxÕþk CK;h CKeQ;hu yu ctsk’tu (nwkrNgth) dKt;tu. CKujtLþk btlvtl ÏËc nðþk. yublu ftb"k"tu lu ltufhe sÕ’e b¤e s;t. C½gt Jdhlt jtuftu bnul; bsqhe fh;t.

yu sbtltbtk ftd¤ jFJtLþk fuÔþk NeFJtðþk yultu mkJ; 1884ltu yuf hm«’ lBËltu ‘mnòlk’ MJtbelt mbftjel jtufSJl¥btk ©e ce.S. JtDujtyu ltukægtu Au.

‘mJN;he htsldh btknu ~þCM:tlu, ÃËòht"u, ;b;btu (W•tbtu•tb) ythtalle ytK (yaoleg) mV¤øþKrl"tl, ati’ rJ¼tòK, vkFeytult «tdJz, vhlthe mntu’h, NuX Nhe vtka ÇËFK’tm CdJtl’tmle ahKSJe. Fu;tl ©e ©e jFe;kdlt ÍJth Jtkaòu. NuXle Fubtk ÏþNtjelt ftd¤ jFòu. yvhkd ceswk NuX Jzt Atu. ak;t fhtu Atu, ak;tlt "Ke Atu. ;u :fe muJf òKe b¤Jt Jnujt v"thòu. ftbfts jFòu. òuRðþk fhðþk bkdtJòu. mkJ; 1884lt JhFu ai;h Mþ’e.¥

yu mbgu rlNt¤btk su Atufhtu ntukrNgth, Jtat¤ ylu «;tve ntug ;ulu vthFelu vkzât yulu Jztu rlNtr¤gtu (btulexh) leb;t. yt Jztu rlNtr¤gtu Jnujtu ytJ;tu. Bntuvtx Dhu CKe dgtle mtile aeêe Jtkau. ftuK òKu bshtu (Duh:e ytkf jFe jtJJt ;u) l:e jÏGþk yu ltuk"u, ftuK btuzwk ytÔGþk yu jFe htFu. vntuh-’ntztu azâu vkzâtS v"thu. Atufhtk julmh QCt hnu vAe Jztu rlNtr¤gtu yt «btKu Jne Jtkau &

‘VjtKt VjtKt bshtu lntu;t jtÔgt S

VjtKt VjtKt btuzt ytÔgt n;t S¥

vAe vkzâtSltu atcFtu mctumc J´ÍtJt btkzu. ‘frJµh ’jv;htb¥btk frJ ©e Lntltjtj jFu Au fu ‘mJth-mtks yub rlNt¤ cu xtKtk n;e. mt;blt r’Jmu vtxjt- bkztbKe :;e. ftuhe Fze Duh:e mti Atufhtk jtJu ;u rlNt¤btk vjt¤elu vtxe Wvh atuvzt;e. ytXb ylu ybtm- ÃËlbltu yKtuòu (hò) hnu;tu. cthNlt r’Jmu Atufhtytuyu rlNt¤u ’tKt fu meæþ jtJJtLþk hnuðþk. atubtmtbtk vtka vtka lr¤gtkltu ct¤f’eX ‘vkzâtfh¥ n;tu. C´;btk dtuFjtu hnu;tu. bn´ Nt¤tle yr"»Xtºte mhMJ;ele BËr;o hnu;e. CKJtbtk ftuR Atufhtu XtuX ntug lu yult Jtje ytJelu vkzâtSlu fnu & ‘btM;h! btht Atufhtlu rJ¼t l:e az;e ftuXu CK;h l:e azðþk. ;bu fkRf Wvtg fhtu lu!¥¥ ðgthu vkzât fnu;t & ‘mhMJ;elu ltr¤guhLþk ;tuhK ctk"tu, Elt ftuXu rJ¼t azJt btkzNu.¥ yu ft¤u g x´dtxtu¤e fgto Jdh rlNt¤u l ytJltht cnt’qh ct¤ftu g n;tk.

rlNt¤lt vkzâtS Atufhtk CKtJJt Wvhtk; dtbbtk akzevtX fhJt s;t. xev½þk òuR vkaf, atuDrzgtk, Ôgr;vt; Jduhu fnu;t. d{ntule Ntkr; btxu bkºtòv fhe ytv;t. ÃËò fhtJ;t. øþsht;e fu mkMf]; yublt ÃËJoòu C½gt nNu! cturzgt yûthlt sbtltbtk yublu yu CKJtLþk nðþk g ln´. ;u sbtltltu mbts su btd;tu ;u CKtJJtLþk vkzâtlu ytJzðþk nðþk. yu mbgu MËh;, CYa, Fuzt ylu yb’tJt’ rsÕjtbtk mtiht»x[ 282 dtbXe Nt¤tytu n;e.

yu Gþdbtk CK;h ÍtÍwk lntuðþk A;tk ÷rÐJk; htsJeytuyu vtu;tlu ðgtk Wåa rNûtKle ÔgJM:t rJathe n;e. ÇËsbtk ‘bnthtJ ©e jFv;S J{sCt»tt vtXNt¤t¥ n;e. yn´ J{sCt»tt s ln´ vK ftÔg, yjkfth, rvkd¤ Jduhu rNFJtztðþk. Mþ«rmæ" frJytu cltJlthe yt rJ¼tmkM:t n;e. htsM:tllt rNhtune htßglt FtK dtbu sLbujt jtzw’tlS vtA¤:e c{ñtlk’ MJtbelt ltbu òKe;t cLgt yubKu yt vtXNt¤tbtk 10 J»to Mþ"e yÇgtm fgtuo n;tu. rvkd¤le vnuje atuvze ‘yluft:eo ltb bt¤t¥btk yuf yuf Nç’lt yluf y:tuo mkd{ntgujt Au. ‘btlbkshe ltb bt¤t¥ yuf s y:olt yluf Nç’tultu ftuN Au. ;ule mt:u ‘YF’ev rvkd¤¥ ltbLþk ctJl Ak’tuLþk rvkd¤ Au. yt ºtKuglu mbtJ;tu d{k: ‘jÎþ mkd{n¥ rvkd¤lt rJ¼t:eoytu btxu çþrlgt’e ;tjeble dhs mth;tu. yt Wvhtk; yn´ ‘hmhts¥, ‘frJr«gt,¥ ‘mCt«ftN¥ ltgftCu’ ylu lJ hmCu’lt d{k:tu CKtJt;t. ;usMJe rJ¼t:eoytulu gt’N¾; fu¤JJt ‘yJ"tl rJ¼t¥ rNFJt;e. yÐtJ"tl:e NY fhe mnMºttJ"tl Mþ"eltu yÇgtm fhtJt;tu. mlu 1830btk ©eS bnthts yk;"tol :gt ðgtk Mþ"ebtk ;tu mtiht»x[btk lJe fu¤JKeltu ythkC :R å˾âtu n;tu.