øþjtbtuyu JmtJujt yuf ytÍt’ ’uNLþk ltb Au jtRcurhgt

r’Jt¤elt r’Jmtu ’hrbgtl ytvKt berzgtbtk yuJt mbtath ab¾ât n;t fu, cu btm ydtW yb’tJt’le huz ¢tum ytprVm, vturjm MxuNl ylu ftuxo mkfwjbtk vtu;tlt fvzt W;thelu "btafze batJJt c’j mò CtudJ;t cu ytr£fl ythtuveytulu ytFhu ;ublt J;l jtRcurhgt hJtlt fhe ’uJt btxule ftbdehe vtujem Ft;tyu nt: "he Au. jtRcurhgt ytr£ftltu yukf yuJtu ’qhM: ’uN Au fu ßgtklt ftuE mbtath sJÕju s ytvKt yFcthtu Mþ"e vntukau Au. ytvKt ’uNlt DKt jtuftu ;ult ltb:e vK JtfuV l:e. ytb ntuJt A;tk vrùb ytr£ftbtk deleyt, ytRJhe ftuMx ylu meguht jeytulle vtztumbtk ytJujt, 43000 atu.bt. ûtuºtV¤ "htJ;t ylu 25 jtFle Jmr;Jt¤t jtRcuhegt rJNu òKÔþk ytvKt btxu D½þk sYhe sKtg Au.

vk’hbe m’elt yk;u r¢MxtuVh ftujkcm Cth;le ;jtNbtk lef¤e vzâtu ;ult ºtK ’tgft ydtW vtuxwodeÍ luJeduxh vu÷tu ’u muLx[tuyu vK Cth; vntukaJtlt MJÃl mt:u ’rhgtbtk ÍkvjtJe ’eæþk nðþk. ftujkcmle btVf vu÷tu vK ’rhgtbtk Cxfe dgtu n;tu. R.m. 1492btk ftujkcmu Cth;lt c’ju yburhftltu yltgtmu v•ttu jdtÔgtu ;u ydtW 1461btk yuxjtÂLxf bntmtdhlt ;xu ytJujt ytr£ftlt yuf yò½gt BþÕfbtk vntukae dgujt vu÷tuyu vK yltgtmu s jtRcuhegtle Ct¤ bu¤Je n;e. ;u:e jtRcuhegtlt Rr;ntmbtk vu÷tu ’u muLx[tulu ‘jtRcuhegtlt ftujkcm¥ ltb:e lJtsJtbtk ytÔgtu Au. vu÷tuyu Ntu"e ftZujt yt lJt ’uNlt ’rhgt rflthu ft¤t bhe, f´b;e vð:htu, Rbth;e jtfzt, nt:e’tk; ylu JLg v~þvûteytultu Juvth fh;t vtuxwodjlt Juvtheytult rJNt¤ sntòu m;; ºtK m’eytu Mþ"e jtkdh;t hÌtt. vtuxwodeÍtu yn´ vtu;tle Jmtn; QCe fhJtle ctc;u ftuE r’ja~ve ’tFJe lntu;e. fub fu yn´le «tf]r;f mkv’tytu ÕËkxelu btjtbtj :Jt rmJtg ;ublu ceò fNt rJNu rJathJtle Vqhm’ lntu;e. led{tu øþjtbtult Juvthbtk ;ublu DKtu Jæþ hm n;tu.

yu sbtltbtk yburhftlt còhbtk ft¤e atbze "htJ;t mN¾; nçmeytule DKe Jæþ btkd n;e. ;u:e vtuxwodeÍ Juvtheytu jtRcuhegtlt skdjtubtk rJah;t nçmeytulu òlJhtule sub vfze vfzelu sntsbtk Fzfe ’u;tk. yburhftlt còhbtk nçme øþjtbtule nhtS :;e. yburhfl sbel’thtu nçme øþjtbtulu nkxhtu:e Vxfth;t ylu ;uble vtmu ft¤e bsqhe fhtJ;t. jtkct dt¤u led{tu øþjtbtultu DKtu Jæþ ChtJtu :E dgtu ðgthu ytudKembe m’elt ythkCft¤u øþjtbtule Bþ¾; btxuLþk ytk’tujl yburhftbtk ’uNÔgtve"tuhKu Vtxe leféGþk. ‘yburhfl rVjtL:{turvf mtumtgxe¥lt «gítu mV¤ leJz;tk led{tu øþjtbtulu AuJxu Bþ¾; b¤e. R.m. 1821-22btk Bþ¾; ònuh fhtgujt øþjtbtult ÃþlJomJtx btxu sYhe sbel mkvtr’; fhelu, ‘yburhfl ftujtultRÍuNl mtumtgxe¥yu ;ublu vrùb ytr£ftbtk ßgtk JmtÔgt ;u 26be swjtR 1847btk ytJujtu yuf lJtu ’uN ‘jtRcuhegt¥ ltb:e ytu¤Ftgtu.

jtRcuhegtltu b;jc Au ‘Bþ¾; jtuftultu rJBþ¾; ’uN¥ GþltRxuz MxuxTm ytpV yburhft (Gþ.yum.yu.)lt ðgthlt «urmzuLx suBm blhtuElt Ntmlft¤ mbgu jtRcuhegtltu sLb :gtu ntuJtlt fthKu ;ublt ltb Wvh:e yt ’uNlt vtxldhLþk ltb blhtuJegt htFJtbtk ytÔGþk.

ytr£ft ftpLxeluLxbtk ytJujt jtRcuhegt rmJtglt ceò ctJl ’uNtu Gþhtuvle ftuE yuf gt ceS bntm•ttle y:Jt yluf bntm•ttytule øþjtbe m’eytu Mþ"e CtudJe å˾ât Au. vhkðþ jtRcuhegt yufbtºt yuJtu ’uN Au fu sule vtmu Gþhtuvegl m•ttle ;tcu’theltu ftuE Rr;ntm l:e ! ytr£ftlt ceò ’uNtule btVf AtNJthu ;Évjx ylu ;tltNtn mhfthtule ytJl-òJlltu rmjrmjtu vK yt ’uNbtk NY :Jt vtBgtu l:e. R.m. 1860btk hatguje ‘x[w Ôned vtxeo¥ 1870btk gtuòguje åËkxKelt yk;u m•ttbtk ytJe n;e. jtufNtnelu Jhujt yt vûtu ft¤tk;hu åËkxKeytu gtuSlu yuf m’e:e Jæþ J»ttuo Mþ"e vtu;tle m•tt ò¤Je htFe. ytvKu yu rJNu òKelu ytùgo yLþCJe Nfeyu fu 1947btk ytvKtu ’uN ytÍt’ :gtu ðgthu 26be swjtE 1847btk jtøþ fhJtbtk ytJuÕþk jtRcuhegtLþk ck"thK yuf m’ele bsj ftve å˾âwk nðþk. yurNgt, ytr£ft ylu jurxl yburhftlt ;btb ’uNtubtk yuf btºt jtRcurhgt s yuJtu ’uN Au fu suLþk ck"thK mti:e sqLþk Au ylu su 1989btk mstoguj ø\nGþØ vAelt yBþf J»tolt rJûtuvlu ct’ fh;tk nsw Mþ"e ybjbtk Au.

jtRcuhegtlu vtu;tlt «CtJ nuX¤ juJtbtk rl»V¤ rlJzujt aellt ftpBGþrlMx lu;tytu yt ’uNlu yburhftltu yuf Fkrzgtu ’uN dKu Au fub fu, 1847:e ybjbtk ytJuÕþk yt ’uNLþk ck"thK yburhftlt ck"thKle cuXe lfj fhJtbtk ytJe ntug ;uÔþk Au. jtRcuhegtltu ht»x[æJs vK DKu ykNu yburhftlt ht»x[æJs suJtu s Au. yburhftlt æJsbtk jtj ylu mVu’ hkdle 13 vèeytu Au (su rc{xeN m•tt mtbule 1776le ¢tkr; ct’ yburhftbtk òuztgujt Bˤ 13 MxuxTmlt «;efYv Au.), ßgthu jtRcurhgtlt æJsbtk ytÍt’elt ’M;tJus Wvh su 11 led{tuyu mne fhe n;e ;ublu «r;fYvu ’NtoJ;e 11 vèeytu Au. yburhftlt æJsbtk mkGþ¾; ht»x[ (Gþ.yum.yu.)btk mtbuj 50 MxuxTmltu mkfu;ytv;t 50 ;tht Au, ßgthu jtRcuhegtlt æJsbtk ztfo çÕGþ fjhle mbtl Ã\»XÇËrbbtk yk"fthbtk Awvtgujt WßsJ¤ CrJ»gltu mkfu; ytv;tu V¾; yuf s ;thtu ’uFtg Au. ;’wvhtk; aellu ’w&F yu Jt;Lþk Au fu 1943le mtj:e jtRcuhegtyu yburhftlt ajKlu vK ftg’umhlt ajK ;hefu btLg htFuj Au. jtRcuhegl mukx ylu ztujhLþk BËÕg yburhftlt mukx ztujhlu mbfût Au. jtRcuhegtlt ’huf dtbbtk yburhftlt ajKe rm¬t ;:t fhLme ltuxbtk Aqx:e juJz’uJz :tg Au. ytJt BþÆtytulu ægtlbtk jElu aelu Cju jtRcuhegtlu yburhftltu Fkrzgtu ’uN fÌttu ntug vhkðþ nfef;bt yt ’uN aellt vtu;tlt Fkrzgt ’uN W•th fturhgtle btVf vtgbtj l:e. jtRcuhegt Ízve dr;yu rJfme hnujt yti¼turdf yufbtult fthKu ytr:of he;u mØh Au. vtfe mzftu Au. hujJu ;ubs ’rhgtE JuvthLþk rJfme; bt¤Ïþk Au. rNûtKLþk M;h Wkåþ Au. VhSgt; «t:rbf rNûtKltu jtC yukme xft:e Jæþ ct¤ftu WXtJu Au. WßsJ¤ CrJ»g rJNult mvltlu mtfth fhJt Ft;h jtRcuhegltu vrh©bÃËJof «gíh; Au.

Cth;lt jtuftu Cju jtRcuhegt rJNu Ftm f~þk òK;t l ntug vhkðþ jtRcuhegltu ytvKt ’uNlt lu;tytu ylu ytb sl;tlt jtuftu rJNu D½þk cæþk òKu Au. ;u:e s htuxhe RLxhluNljle 75be sgkr; rlrb•tu jtRcuhegl mhfthu «ftrN; fhuje yuf Mbthf rxrfxbtk c{trÍj, £tkm, sbole, RkøjuLz, òvtl ylu yburhftlt Íkzt mt:u ytvKt ’uNltu r;hkdtu vK ’NtoÔgtu n;tu. 1975btk ‘ytk;hht»x[eg brnjt J»to¥le WsJKeYvu Gþltult «:b brnjt auhbul hne åËfujt ©eb;e rJsgtjûbe vkrz; rJNule vtpMxus MxuBv hsq fhtE n;e. dtk"eSle vatmbe Ãþ½gr;:e rlrb•tu vtuMxus MxuBv ylu Nexjpx «ftrN; fhJtbtk ytÔgt n;t. Cth;le ytÍt’ele dtuÕzl ßGþcejele WsJKelt J»tobtk jtRcuhegl mhfthu ftuvj rlfj ylu rmÕJh "tðþlt clujt bntðbt dtk"e ylu sJtnhjtj lunY rJNult Ftm Mbthf rm¬tytu vK hsq fgto n;t.