vrh»t’-N;tç’e
‘dhceCx¥btk:e ‘fJeµh¥& ’jv;htb

1845btk ’jv;htbu 25 J»tole Jgu øþsht;e Ct»ttbtk ‘ctvtle vevh¥ ftÔg håGþk nðþk. yu BþÏgðJu ;tu d{e»b }ðþlt JKolLþk ftÔg Au. vK yubtk mJtoLþCJ ylu MJtLþCJ ytu;«tu; Au. yu:e yu øþsht;e Ct»ttLþk «:b }ðþftÔg Au ylu øþsht;e Ct»ttbtk «:b yJtoael ftÔg Au. yu:e ’jv;htb øþsht;e Ct»ttbtk yJtoael frJ;tlt rv;t Au. J{sCt»tt ylu J{sfrJ;t vh ’jv;htbLþk «ÇþðJ nðþk. SJlCh yubKu htsmCtytubtk J{sfrJ;tLþk vXl fGþO nðþk ylu yluf Eltbtu, ÃþhMfthtu ylu J»ttomltu «tÃ; fgtO n;tk. vK 1848btk biºtelt ythkCu s øþsht;«ube Vtuçmuo ’jv;htblu øþsht;e Ct»ttlt brnbt ykdu mCtl fgto n;t ylu CrJ»gbtk yubLþk bn•JLþk mbd{ ftÔgmsol J{sCt»ttbtk lrn vK øþsht;e Ct»ttbtk fhJtLþk MËal fGþO nðþk. yu:e ’jv;htbu 1848:e ytGþ»glt yk; jde øþsht;e Ct»ttbtk s yubLþk bn•JLþk mbd{ ftÔgmsol fGþO nðþk.

1850btk ’jv;htb Vtuçmole mt:u ytdctuxbtk Mtwh; dgt n;t ylu ’tuZuf J»to hÌtt n;t. 1851lt òLGþythebtk yubKu yuLz[wm jtRc{uhebtk frxomlt «BþFv’u ‘nwklhFtlle aZtR¥ YvfftÔgLþk vXl fGþO nðþk. Vtuçmo n;t ;tu ’jv;htb yt ftÔg hae N¾ât n;t. yuft’ m’e ÃËJuo 1750le ytmvtm EkøjuLzbtk yti¼turdf ¢tÂL; vAe gkºtW¼tud yÂM;ðJbtk ytÔgtu n;tu ylu EkøjuLz mB\Ø :Gþk nðþk ;ub gkºtW¼tud îtht mB\Ø :JtLþk yt ftÔgbtk ’jv;htbLþk ytnTJtl Au. ytsu Cth;btk su gkºtJi¿ttrlf rJftm :tg Au yuLþk yt ftÔgbtk yt»to’Nol Au. MvÐ s Au fu ykd{uS Ct»tt:e ylrC¿t yuJt ’jv;htblu Ekøjukzle yti¼turdf ¢tÂL; ylu gkºtW¼tudLþk ¿ttl Vtuçmo îtht s «tÃ; :Gþk nðþk yu:e yt ftÔgbtk Vtuçmole «uhKt Au. yt ftÔg ytsu øþsht;e Ct»ttle frJ;tbtk su ytæþrlf;t Au yult cesYv Au. yt ftÔgle fwj 40 ytÔ\r•tytu ylu ’tuZuf jtF lfjtuLþk «ftNl :Gþk nðþk.

’jv;htbu ‘nwklhFtlle aZtR¥Lþk ftÔgÔgtÏgtl fGþO ðgthu ©tu;tÔ\L’btk lbo’, ’wdtohtb, brnv;htb ytr’ Mþh;lt Mþ"thftu WvÂM:; n;t yt «mkdu ’jv;htblu yuble mt:u «:b ykd; vrhag :gtu n;tu. ’wdtohtb ;tu Mþ"thtlt mk’Cobtk yublt mbtl"beo n;t. ÇË; ykdu ÇþJtytu mt:ult Jt’rJJt’btk yuf «mkdu ’wdtohtblu ;tu zkdtuht:e bth bthJtbtk ytÔgtu n;tu. lbo’u ’jv;htblt Mþh; rlJtm ’hBgtl mhMJ;e bkr’hbtk ’jv;htblt cnwbtlbtk yuf rbjltuðmJ gtußgtu n;tu.

1851btk Vtuçmo c’jelu fthKu Mþh;:e yb’tJt’ ytÔgt ðgthu ’jv;htbu yuble mt:u øþsht;-mtiht»x[btk yluf M:¤u mn«Jtm fgtuo n;tu ylu Vtuçmolt «tuðmtnl:e Mþ"tht ykdu ÔgtÏgtltu fgtO n;tk.

1852btk :tuztuf mbg ’jv;htb Vtuçmole mt:u bneftkXtbtk mt’htbtk hÌtt n;t. Ezhbtk Vtuçmuo ‘frJbu¤tu¥ gtußgtu yubtk yu mnCtde :gt n;t. yt mbgbtk vK ’jv;htbu Vtuçmolt «tuðmtnl:e M:¤u M:¤u Mþ"tht ykdu ÔgtÏgtltu fgtO n;tk. vAe 1854btk Vtuçmo ‘htmbt¤t¥ jFJt btxu ºtK J»tole hò mt:u jkzl dgt ðgthu Vtuçmuo ’jv;htblu yuble ytr:of Mþhûtt btxu mt’htbtk yusLmele yturVmbtk btrmf 25 Yrvgtlt Ju;l:e fboathe ;hefu rlGþ¾; fhtÔgt n;t.

Vtuçmo ylu ’jv;htb cLlule yLþvÂM:r;lu fthKu 1954btk mtumtgxelt BþFvºt ‘øþsht; J;obtlvºt¥ltu Cthu ’whwvgtud :gtu n;tu. Vtuçmo vAelt mtumtgxelt mu¢uxhe frxom ;:t yLg ykd{us mÇgtu øþsht;e Ct»tt:e yòK n;t. yu:e BþFvºtbtk ~þk «dx :tg Au yule yublu òKfthe l n;e. yubtk BþFvºtlt mkatjftuyu yublt ykd; htdîu»ttulu fthKu yb’tJt’lt «r;»X; ldhsltu, ònuh mkM:tlt mkatjftu, yr"ftheytu, ybj’thtu ylu MJgk mhfth vh ytûtuvtu ylu rlk’tðbf jFtKtu «dx fgto n;tk. yu:e c’lûtelt ftuxofumtu :gt n;t. mtumtgxe «ðgultu yu mtiltu m’TCtJ ck" :gtu n;tu. ytr:of mntg ylu mnfth ck" :gtu n;tu. mtumtgxelt mti mÇgtu mhfthe ybj’thtu n;t. mhfthu yu mtilu mtumtgxebtk ;uytu ‘J;obtlvºt¥btk mr¢g l hne Nfu yuJtu yt’uN ytÃgtu n;tu. yu:e ‘J;obtlvºt¥ ck" :Gþk. yuxÕþk s lrn vK mtumtgxe vK ck" :tg yuJe vrhÂM:r; n;e.

1854btk frxomu ’jv;htblu yb’tJt’btk ÔgtÏgtl ytvJt btxu ytbkºtK ytÃGþk. ’jv;htbu mt’ht:e ytJelu ‘htßgrJ¼tÇgtm¥ rJNu ÔgtÏgtl ytÃGþk nðþk. vK yu rlrb•tu frxomu mtumtgxele fhwK vrhÂM:r;lu fthKu mtumtgxebtk vtAt ytJJtle rJlkr; fhe n;e. yuxÕþk s lrn vK yubKu Vtuçmolu jkzl vºt jÏgtu n;tu. ylu Vtuçmo vK ’jv;htblu mtumtgxebtk vtAt ytJu yuJtu ytd{n fhu yuJe Vtuçmolu vK rJlkr; fhe n;e. Vtuçmuo jkzl:e ’jv;htblu vºt jÏgtu n;tu ylu ;uytu mtumtgxebtk vtAt ytJu yuJtu ytd{n fgtuo n;tu. yu:e ’jv;htbu mtumtgxelt CrJ»gle Ft;h mt’htle CrJ»gbtk btuxe hfblt Ju;lle ltufheltu ðgtd fgtuo n;tu, vtu;tlt WßßJ¤ CrJ»gltu ðgtd fgtuo n;tu. Vtuçmuo yublt vºtbtk ytd{nle mt:u mt:u CrJ»gbtk mtumtgxe ck" :tg ;tu ’jv;htblt SJlrlJtonle sJtc’the vK MJefthe n;e.

1855btk ’jv;htblu btrmf 30 Yrvgtlt Ju;l:e mtumtgxelt ytrmMxkx mu¢uxhev’u rlGþ¾; fhJtbtk ytÔgt n;t. (1878btk ’jv;htb rlÔ\•t :gt ðgthu yubLþk btrmf 50 YrvgtLþk Ju;l nðþk.) mti «:b ;tu ’jv;htbu nebtCtR ldhNuX mt:u ykd; Bþjtft; gtuS n;e ylu yubLþk Ó’g S;e jeæþk nðþk. vAe nebtCtR ylu nhfwkJhltu m’TCtJ «tÃ; fgtuo n;tu ylu yuble ytr:of mntg:e ‘nebtCtR EÂLMxxGþx¥ ylu ‘nhfwkJh fLgtNt¤t¥le M:tvlt fhe n;e. ‘çþrØ«ftN¥Lþk mkatjl fGþO nðþk ylu 1878btk ‘çþrØ«ftN¥ ck" :Gþk ðgtk jde yubtk yubKu yZ¤f jFtK fGþO nðþk. «ftNl ylu ÃþM;ftjgle «Ô\r•tytulu mSJl fhe n;e. ytb, ’jv;htblt y:td vrh©b ylu yrJh; Ãþhw»tt:olu fthKu mtumtgxe yuf yt’No mkMfthfuL÷ cle n;e. ytr:of ylu ctiÂØf cLlu ÷rÐyu mæ"h ylu mB\æ" cle n;e. ’jv;htb ylu mtumtgxe yuJt yrJCtßgvKu ytu;«tu; :gt n;t fu cLlu vhMvhlt òKu fu vgtogYv n;t.

frxomu ’jv;htblu mtumtgxelt rJftm y:uo CtJldh ylu Jztu’ht btufÕgt n;t. CtJldhbtk ’jv;htble «uhKt:e bnthtòyu ÃþM;ftjgle M:tvlt fhe n;e. Jztu’htbtk vK bnthtò FkzuhtJ mbût ‘øþsohe rJjtv¥ ftÔgLþk vXl fGþO n;kw ylu yubKu yuble «rmØ vk¾;ytu ‘atixtbtk ÕËkxtKe øþsht;e htKe... Yze øþsht;e JtKe htKeltu Jfej Awk.¥Lþk vXl fGþO nðþk ylu yub øþsht;e JtKe htKelt MJrlGþ¾; Jfej ;hefu vtu;tltu vrhag ytÃgtu n;tu. yu:e FkzuhtJu ’jv;htblu yublt htßgbtk Nt¤tytu ylu ÃþM;ftjgtu M:tvJtLþk Jal ytÃGþk nðþk. 1854btk ’jv;htbu yb’tJt’btk ‘htßgrJ¼tÇgtm¥ rJNu ÔgtÏgtl ;tu ytÃGþk s nðþk. yubtk yublt «rmØ ftÔg ‘Ãþhe yuf yk"uhe lu dkzw htò¥btk ’uNehtßgtult htòbnthtòytulu WvtjkC ;tu fgtuo s n;tu. vAe CtJldh ylu Jztu’htbtk ÃËJtuo¾; «uhKt vK ytve n;e. vrhKtbu, øþsht; ylu mtiht»x[ltk yluf ’uNe htßgtubtk rNûtKrJCtdtu, rNûtKmkM:tytu ylu ÃþM;ftjgle «Ô\r•tytultu ythkC :gtu n;tu. htsftuxbtk ’uNehtßgtult CtrJ bnthtòytu yuJt htsfwkJhtu btxu ‘htsfwbth ftujus¥ vK M:tvJtbtk ytJe n;e.

1857btk ’jv;htbu ‘ntuv Jtalbt¤t¥btk ceS:e ytXbe ©uKelt vtXâÃþM;ftu btxu 81 ct¤ftÔgtu hågtk n;tk. ath ’tgft jde øþsht;Chbtk Nt¤tlt rJ¼t:eoytule yluf vuZeytu yt ct¤ftÔgtu CKe n;e. yt ct¤ftÔgtu ctu"«"tl ftÔgtu ;tu Au s, vK yubtk yJctu"le mt:u ytlk’ vK Au. yu:e yt ftÔgtu yðgk; jtufr«g n;tk. ytsu vK yu yuxjtk s jtufr«g Au.

1863btk BþkcRbtk ’jv;htb :tuztuf mbg Vtuçmolt ytbkºtK:e Vtuçmo mt:u hÌtt n;t. aûtwhtudlu fthKu vK mthJth btxu yublu BþkcR sJtLþk :ðþk nðþk. BþkcRbtk «ubak’ htgak’ ytr’ «r;»X; mßsltu îtht mtumtgxe btxu ytr:of mntg «tÃ; fhe n;e. BþkcRbtk vK yubltu yuf rJNt¤ ©tu;tJdo n;tu. yuble mbût yubKu JthkJth ftÔgvXl fGþO nðþk yu:e yu yðgk; jtufr«g n;t ylu yubKu btuxt ÃþhMfthtu «tÃ; fgto n;t.

1865lt yur«jbtk yt ztÌtt ’jv;htbu Nuhmètu fgtuo n;tu. yubtk yubLþk ntòvxujle vtu¤Lþk Dh, SJlChle vrh©b:e «tÃ; yuJe mbd{ BËze ytr’lt htuftK:e Nuhmètu fgtuo n;tu. yubtk yk;u btuxwk ’uÔþk :Gþk. ’jv;htblu «btrKfvKu yu ’uÔþk åËfJÔþk nðþk yu:e yubKu Vtuçmolu mntgÇË; :Jt rJlkr; fhe n;e. Vtuçmuo ’jv;htblu yt ’uJtbtk:e Bþ¾; fhtÔgt n;t. Dh ;tu vtAwk ytÔGþk vK BËze ;tu dR ;u dR, vtAe l ytJe. frJyu «tgrù•t Yvu ‘Nuhmètle dhceytu¥ hae n;e. ytb, ztÌtt ’jv;htblu SJlbtk yuf Jth - btºt yuf s Jth - yubLþk zntvK ftbbtk ytÔGþk l nðþk.

1879btk ’jv;htbu mtumtgxele 25 J»to jde ;lbl"l:e muJt fgto vAe aûtwhtudlu fthKu mtumtgxebtk:e rlÔ\•t :gt n;t. mtumtgxeyu yt muJtlt «ðGþ•th Yvu ’jv;htblu btrmf 20 YrvgtLþk SJlChLþk vuLNl ytÃGþ knðþk, rJ’tg mbthkC «mkdu yublu fer;oak÷ ylu vtDze yvoK fgtO n;tk. vAe:e nebtCtE EÂLMxxGËxbtk yuble Ace BËfJtbtk ytJe n;e. 1885btk mhfthu yublu me.ytR.E.ltu EÕftc yvoK fgtuo n;tu.

1898lt btaole 24beyu 79 J»tole Jgu yubLþk yJmtl :Gþk nðþk.

1855:e 1860 jde ’jv;htbu ‘çþÂæ"«ftN¥btk ¢bu ¢bu rvkd¤ rJNu vrhagjuFtu jÏgt n;t. vAe 1862btk ‘øþsht;e rvkd¤¥ Ne»tof:e yuLþk ÃþM;fYvu «ftNl fGþO nðþk. ’jv;htblt SJlft¤btk yule 86000 lfjtule 21 ytÔ\r•tytuLþk «ftNl fhJtbtk ytÔGþk nðþk. 1922btk yule 22be ytÔ\r•tLþk ‘’jv; rvkd¤¥ Ne»tof:e bhKtu•th «ftNl fhJtbtk ytÔGþk nðþk. 1949btk yule 30be ytÔ\r•tLþk «ftNl :Gþk nðþk. yu:e 30 ytÔ\r•tytule fwj yuf jtF lfjtuLþk Bþ÷K :Gþk nðþk. ‘’jv; rvkd¤¥ øþsht;e Ct»ttbtk «:b rvkd¤ Au.

1868btk ’jv;htbu ct¤jølrl»tu" ylu rJ"JtrJJtn yuxju Ãþljoøl rJNu ytÏgtl vhkvhtbtk 144 v’tuLþk ’eDo ftÔg ‘Jularhºt¥ håGþk nðþk. øþsht;u yulu ‘Mþ"thtLþk ÃþhtK¥ ltb:e lJtßGþk nðþk. yubKu 1881btk ‘btkdrjf de;tJrj¥, 1890btk ‘fåA dhctJ¤e¥ ylu ‘v’ dhce mkd{n¥btk Mºteytu btxu yluf dhceytu hae n;e. yubtk SJllt yluf MþF’ mtbtrsf «mkdtu rJNule dhceytu Au. yu mbgbtk yt dhceytu yðgk; jtufr«g n;e. yu:e ’jv;htb ‘dhceCx¥ ;hefu «rmØ n;t. yt dhceytubtk ¾âthuf ’jv;htbbtk rJhj yuÔþk mtik’go «dx :Gþk Au &

‘JtJrjgt Jtgt hu rvGþ JiNtFlt,

hs Qzu lu btKuf buÕþk :tg òu.¥

ðgthu ’jv;Ãþºt LntltjtjLþk mnusu MbhK :tg Au.

1865btk VtuçmoLþk yJmtl :Gþk vAe ’jv;htbu Vtuçmolu yksrjYvu fhwK«NÂM; ftÔg ‘VtcomrJhn¥ håGþk nðþk. yubtk fuxjef Ó’g÷tJf vk¾;ytu Au &

‘Jtjt ;thtJuK MJvltbtk vK mtkChu,

lunChujtk luK Vhe l ’eXtk Vthcm.¥

‘Vtcom rJhn¥ øþsht;e Ct»ttbtk «:b fhwK«NÂM; ftÔg Au. vAe 1867btk ’jv;htbu Vtuçmo mt:ultk jdCd cu ’tgftle rJhj bæþh biºteltk MbhKtu rJNu ‘Vtcom rJjtm¥ ftÔg håGþk nðþk. yu rlrb•tu yubKu yubltk ntMghmlt «rmØ ftÔgtu ‘Qkx fnu¥, ‘lbuje ztuNe¥, ‘NhKtRJt¤tu¥ hågtk n;tk.

’jv;htbu SJlltk ykr;b J»ttuobtk mnòlk’ MJtbelt SJlarhºt suÔþk ‘nrhjejtB\;¥ ftÔg håGþk nðþk. ytb, ’jv;htblt SJlltu ßgtk:e ythkC :gtu n;tu ðgtk yk; ytÔgtu n;tu. ’jv;htble frJ;t "btorCBþF lrn vK jdCd mkÃËKovKu jtuftrCBþF n;e yu:e yuble frJ;tbtk ¾âtkg mtk«’trgf;t l:e.

’jv;htbu yluf rJ»tgtu- }ðþytu, M:¤tu, «mkdtu, vtºttu, v~þvkFeskðþ ytr’- rJNu frJ;t hae n;e. ’jv;htblu btxu ftuR rJ»tg yMÃ\~g l n;tu. ’j;vhtblt SJlft¤btk yubltk ftÔgtult cu mkagtu «dx :gtn;t & 1879btk ‘’jv;ftÔg- Ctd 1¥ ylu 1896btk ‘’jv;ftÔg- Ctd 2¥.

’jv;htb òu ‘dhceCx¥btk:e ‘fJeµh¥ :gt ntug ;tu yubltk ntMghmltk ftÔgtu- ‘Qkx fnu¥, ‘lbuje ztuNe¥ ‘NhKtRJt¤tu¥ ytr’-lu fthKu.

’jv;htb v¼btk ‘nwklhFtlle aZtR¥ Yvf ftÔg ylu d¼btk ‘rbÚgtrCbtl¥ ltxf îtht øþsht;e mtrnðglt Er;ntmbtk rahMbhKeg hnuNu.