vrh»t’-N;tç’e
nu;u ÍtÕgtu nt: & ’jv;htb

1848btk øþsht; Jlto¾âwjh mtumtgxele M:tvlt vAe Vtuçmuo ytGþ»glt yk; jde øþsht;le «òlu yLg yluf yJtoael mkM:tytu ylu «Ô\r•tytule Cux "he n;e. 1849lt òLGþythele 5beyu yb’tJt’btk ‘lurxJ jtEc{uhe¥le M:tvlt fhe n;e. 1849lt bule 2Syu øþsht;e Ct»ttLþk «:b mtÃ;trnf ‘yb’tJt’ J;obtl vºt¥Lþk «ftNl fGþO nðþk. (‘Jh;btkl¥, ’h çþ"Jthu «dx :ðþk ntuJt:e yuLþk jtufr«g ltb nðþk ‘çþ"JtrhGþk¥. yuLþk 6 Yrvgt Jtr»tof jJtsb nðþk, yult 125 d{tnftu n;t. yu MJrlCoh nðþk. 1864 jde yu yÂM;ðJbtk nðþk.) 1850lt swjtEle 8beyu nhfwkJhctElt mnfthbtk yuf fLgtNt¤tLþk mkatjl fGþO nðþk. 1854lt btaobtk ‘çþrØ«ftN¥Lþk «ftNl fGþO nðþk. 1878 jde yu yÂM;ðJbtk nðþk.

1850btk Vtuçmo MËh;btk Nnuh Mþ"htElt ybj’th ;hefu rlGþ¾; :gt n;t. yn´ yubKu ‘yuLz[wm jtEc{uhe¥le M:tvlt fhe n;e. yubtk ’h çþ"Jthu mCtLþk ytgtusl :ðþk nðþk ylu ÔgtÏgtl :ðþk nðþk. J¤e ’h çþ"Jthu ‘Mþh; mbtath¥ J;obtlvºtLþk «ftNl fGþO nðþk.

1851btk Vtuçmo yb’tJt’btk ytrmMxkx fjufxh ;hefu rlGþ¾; :gt n;t. yubKu øþsht;lt Rr;ntm btxu mtbd{e yufºt fhJt btxu øþsht;-mtiht»x[ltk yluf M:¤u «Jtm fgtuo n;tu.

1852btk Vtuçmo bneftkXt yusLmebtk vturjrxfj yusLx ;hefu rlGþ¾; :gt n;t. yt J»tobtk ’evtuðmJe «mkdu Ezhbtk yluf frJytulu vtu;tlt rlJtmM:tlu rlbkºtK ytvelu ‘frJ bu¤tu¥ gtußgtu n;tu.

1854btk Vtuçmo 3 J»tole hò vh n;t ylu ‘htmbt¤t¥ jFJt ylu yuLþk RkøjuLzbtk s «ftNl fhJt Rkøjukzbtk hÌtt n;t ylu 1856btk ‘htmbt¤t-Ctd 1,2¥Lþk RkøjuLzbtk «ftNl fGþO nðþk.

1862btk Vtuçmo BþkcEbtk ntEftuxobtk Lgtgt"eN ;hefu rlGþ¾; :gt n;t. BþkcEbtk yu yr; jtufr«g n;t. yublu yurNgtrxf mtumtgxeLþk «BþFv’ yvoK fhJtbtk ytÔGþk nðþk. yultu yubKu rJlgÃËJof MJefth fgtuo l n;tu, vK yu yult Wv-«BþFv’u hÌtt n;t. BþkcE mhfthu yublu BþkcE GþrlJrmoxelt JtEm-atLmujh ;hefu rlGþ¾; fgto n;t. 1865lt btaole 25beyu BþkcEbtk BþkcElt ldhsltu ylu mtiht»x[lt bnthtòytultk btuxe hfbtultk ’tlle mntg:e ‘©e øþsht;e mCt¥ M:tve n;e. ;u r’Jmu BþkcElt xtWlntujbtk yuf rJNt¤ ònuhmCtbtk yuLþk rJr"J;T W’TDtxl fhJtbtk ytÔGþk nðþk. Vtuçmolt yJmtl vAe yuble MB\r;btk, yublt MbhKt:uo ‘©e øþsht;e mCt¥Lþk ‘©e Vtçmo øþsht;e mCt¥ yuÔþk lJel ltbfhK fhJtbtk ytÔGþk nðþk.

1865lt ytudMxle 31beyu ÃËltbtk 44 J»tole yr;ftae Jgu ‘cnw rJath fhJt:e, ylu DKtk ftb mt:u juJt:e bdsbtk htud :gtu¥ yu:e yubLþk yJmtl :Gþk nðþk.

Vtuçmole sLbÇËrb Cju RkøjuLz ntug, vK yuble fboÇËrb ;tu øþsht; s. 21 J»tole Jgu yt mtrnðgr«g Er;ntmrJ’T yuJt yuf ykd{us ybj’th ;hefu Cth; ytÔgt n;t. 44 J»tole Jgu yubLþk yJmtl ÃËltbtk-Cth;btk s :Gþk nðþk. 23 J»to jde yubKu øþsht;, øþsht;e Ct»tt ylu øþsht;le «ò ¿ttlmB\Ø :tg yu btxu Cthu vrh©b ylu ÃþÁ»tt:o fgtuo n;tu. 1856btk ‘htmbt¤t¥Lþk «ftNl :Gþk ðgthu lbo’u yule «Nkmt Yvu jÏGþk nðþk, ‘ytu ’uNeytu ! yt Ntk ;bthtk LËh ! ;bu fuJt QkD;t ylu yt¤Mþ Atu fu ;bthe vtmu vzuje ;bthe s aesLþk ;bu chtch Ctl l:e htFe Nf;t ! vh’uNeytu yu JMðþytuLþk atuÏÏþk Ctl "htJu Au, ;tu vK yu Wvh ;bu rlDt l:e fh;t !¥ ;uytu Ntmf Jdolt mÇg n;t, ykd{us ybj’th n;t. A;tk ykd{uS ybj ’hBgtl s 1857lt c¤Jt ykdu yubKu rlCeof ylu rl»vût rlJu’l fGþO nðþk, ‘jtuftult Wvh yluf «fthlt yLgtg :tg ;u:e s c¤Jtu :gtu....yLgtg :tg Au yuÔþk mbS su ’uNle «ò Nºtw :E ntug, ;u ’uNbtk f’trv htßg hFtE Nftg lrn (btxu yLgtg fhJtu lrn) yuÔþk jtuzo yujuLchtu J’u Au ;u g:t:o ylu mðg Au.¥ 1865lt mÃxuBchle 15beyu lbo’u Vtuçmole B\ðGþltuk"btk yublt MJ;kºt rbòsle «Nkmt Yvu ‘’tkrzgt¥btk jÏGþk nðþk, ‘c¤Jtlt rnkdtbbtk ‘BþkcE fwJtxohje heÔGþ¥btk ytrxofjtu jFelu vtu;tlt rJath ;u JF;lt ;vujt ykd{uòult:e sw’t n;t ;u c;tÔgt n;t...Ctkdlt fgthtbtk ftuEJF; ðþjNeltu Atuz Qde lef¤u Au. ;ub ntj cuºtK J»to :gtk DKe aJtgje ylu mWle ’tZu azuje ‘merJj mrJom¥btk vK swlt xtuveJtjtytubtklt ftuE czt yåAt mtnuctu leJzujt Au. ;uJt bhlth yujufÍtkzh fe. Vtuçmo mtnuc :gt. V¾; yubKu mtnuce CtudJe òKe l:e. yubKu ;tu øþsht;lu s vtu;tLþk J;l ò½Gþk Au.¥

ytb, yt øþsht;«ube ykd{usu øþsht;lu, øþsht;lt Ct»tt-mtrnðglu, øþsht;le «òlu yluf yJtoael mkM:tytu ylu «Ô\r•tytule Cux "he n;e. vK yuble mJo©u»X Cux ;tu n;e ’jv;htb, ’jv;htble yJtoael;t.

’jv;htbu ltlvKbtk dtbXe «t:rbf Nt¤tbtk lrnJ;T ytivatrhf yÇgtm fgtuo n;tu. yu yluf frJytule sub MJrNrût; n;t. yubKu rfNtuhJgu s WFtKtk, nzqjt ytr’ ftÔgMJYvtubtk frJ;t haJtltu ythkC fgtuo n;tu. Ntb¤ yubltu r«g frJ n;tu. yult yLþfhKbtk yubKu ‘nehtlL’e¥ ylu ‘fb¤jtuale¥- ~\kdthhmltk cu f:tftÔgtu hågtk n;tk. vK yubKu 14 J»tole Jgu MJtbelthtgK mk«’tg ykdefth fgtuo ðgthu yultu ltN fgtuo n;tu. vAe:e yubKu mk«’tg ylu mrJNu»t ;tu Vtuçmolt mtÂLlægbtk Wåa fûttLþk yltivatrhf rNûtK «tÃ; fGþO nðþk.

’jv;htblt SJlbtk ylu fJlbtk su lir;f BËÕgtultu, lir;f;tltu ytd{n Au yubtk MJtbelthtgK mk«’tgle «uhKt n;e. yulu mbtòrCBþF;tLþk, mtbtrsf mCtl;tLþk vrhbtK nðþk. vAe yulu ctirØf;tLþk, yJtoael;tLþk yuf Jæþ ylu lÔþk vrhbtK «tÃ; :Gþk yubtk Vtuçmole «uhKt n;e.

1949-1950btk ’jv;htbu ‘htmbt¤t¥ btxu øþsht;lt Rr;ntmle mtbd{e-nM;«;tu, fkXM: jtufde;tu ylu jtuff:tytu ytr’-yufºt fhJt Vtuçmole mt:u øþsht;btk M:¤u M:¤u vdvt¤t «Jtmtu fgto n;t. yt «Jtmtu ’hBgtl ’jv;htblu jtufbtlmltu «ðgût yLþCJ :gtu n;tu. yubltk v¼ ylu d¼ jFtKtu-mrJNu»t ntMgltk ftÔgtu ylu ltxftu-btk yu «dx :gtu Au. ’jv;htbu rfNtuhJgbtk ykd{uS «tEbhle mntg:e ykd{uSltu yÇgtm fhJtltu «gðl fgtuo n;tu. vK btºt ykd{uS Bˤtûthtultu s vrhag :gtu yuxjtbtk ;tu yu «gðl rl»V¤ dgtu n;tu. Vtuçmuo vK ’jv;htb mt:u rbjl :Gþk ;u ÃËJuo :tuztuf mbg yb’tJt’btk øþsht;eltu yÇgtm fhJtltu «gðl fgtuo n;tu. yubltu yu «gðl vK rl»V¤ dgtu n;tu. Vtuçmo suJt ykd{us rbºt n;t A;tk ’jv;htb ykd{uS l s C½gt. vK ’jv;htb suJt frJrbºtlu fthKu Vtuçmo ;tu øþsht;e C½gt s.

’jv;htb ylu Vtuçmuo mn«Jtmbtk ‘htmbt¤t¥ btxule mtbd{e yufºt fhe n;e, yuxÕþk s lrn vK Vtuçmuo ’jv;htb mbût yuLþk mnJtal fGþO nðþk ylu y:oDxl fGþO nðþk, mnmkNtu"l ylu mnmkvt’l fGþO nðþk. ðgth vAe Vtuçmuo ‘htmbt¤t¥ ykd{uSbtk hae n;e. ytb, yuf y:obtk ‘htmbt¤t¥ yu ’jv;htb ylu VtuçmoLþk mnmsol nðþk. sulu Vtuçmo suJt rbºt ntug yuJt ’jv;htb ykd{uS C½gt fu l C½gt yu y«Mðþ; Au. fthK fu Vtuçmo îtht yublu vrùbltu ylu vrùbltk yJtoael SJlBËÕgtultu dtZ vrhag :gtu n;tu ylu yuble Rr;ntm- ÷rÐ ÏËje-Feje n;e.

Vtuçmuo ’jv;htblu d¼btk rlck"tu jFJtltu ytd{n fgtuo n;tu. 1850btk yubKu Eltbe Mv"to btxu ÇË;-«u; ytr’ltu C{b CtkdJt btxultu ‘ÇË;rlck"¥ jÏgtu n;tu ylu yu Eltb S;e dgt n;t. øþsht;e Ct»ttltu yt «:b rlck" n;tu. vAe:e Vtuçmuo yultu ykd{uSbtk yLþJt’ fgtuo n;tu. ’jv;htblu mnòlk’ MJtbele ‘rNûttvºte¥ltu yLþCJ ;tu n;tu s. vAe:e yubKu SJlCh øþsht;lt mbtsltk yluf ’tu»ttu ylu ’q»tKtu-b¼vtl, ct¤jøl, ¿ttr;, fwmkv, fwxuJ ytr’-rJNu yluf rlck"tu jÏgt n;t ylu Eltbtu Sðgt n;t. yt rlck"tule yluf ytÔ\r•tytuLþk «ftNl :Gþk nðþk. vAe:e ’jv;htbu cu ’tgft jde d¼btk btºt rlck"lt MJYvbtk s lrnvK Jt;to ylu mkJt’ ;:t ltxfltk MJYvtubtk vK yZ¤f msol fGþO nðþk. ’jv;htblt yt d¼d{k:tuLþk yluf ytÔ\r•tytubtk «ftNl :Gþk nðþk. yubtk yubLþk ntMg«"tl ltxf ‘rbÚgtrCbtl¥ BþÏg Au. 1944btk hbKCtEyu øþsht;e Ct»ttbtk «:b ntMg«"tl lJjf:t ‘C÷C÷¥ hae ;u ÃËJuo ylu 1884btk brKjtju ‘ftL;t¥ ltxf håGþk ;:t 1914btk hbKCtEyu ‘htEltu vJo;¥ ltxf håGþk ;u ÃËJuo 1869btk ’jv;htbu yt ltxf håGþk nðþk. yu:e øþsht;e Ct»ttLþk yt «:b ltxf Au. subtk BËFo;t ylu æË;o;tLþk rJraºt ylu y’TÇþ; rb©K Au yuÔþk SJhtb CèLþk vtºt yu ’jv;htbLþk yuf rahkSJ msol Au.