øþsht;lt DzJigt

BþDj rnL’lt mb:o Juvthe ylu yb’tJt’lt ldhNuX - Ntkr;’tm ÍJuhe

øþsht;Lþk lJDz;h fhJtbtk yluf MºteÃþY»ttuyu Ctd CsÔgtu Au. ;ubtk Ntkr;’tm ÍJuhe (1590-1660) btuFhtLþk M:tl "htJu Au. ;uytu ytvKt mbglt Mþ«rmØ W¼tudvr; ylu ’tluµhe ©e fMðþhCtE jtjCtElt ÃËJos n;t. Ntkr;’tm cnwBþFe «r;Ct "htJ;t n;t. yb’tJt’lt ldhNuX, Ôgtvthe bntsltult Jzt, mb:o ÍJuhe, ’tluµhe ylu ;¤v’t Cth;eg JntKJxtlt mb:of ;hefu ;uytu ’uN-rJ’uNbtk «Ïgt; n;t. ;ublt Ôg¾;ðJltk ºtK BþÏg jûtKtu n;tk ;eJ{ bn•Jtftkûtt, jtufmbts «ðgule «r;cØ;t ylu vtu;tlt yt’Ntuolu vth vtzJt btxu yrlJtgo dKtg ;uJtu mF; vrh©b.

Ntkr;’tmlt mbgu yb’tJt’ Ôgtvthe «Ô\r•tytu:e "b"bðþk ldh nðþk. Ntkr;’tm yJthlJth sntkdeh, LËhsntl, Ntnsntl ylu Bþb;tÍ bntjle Bþjtft; juJt r’Õne ylu ytd{t s;t. Vthme Ct»tt Wvh vK mthtu ftçË ylu BþDj yuxefuxlt òKfth. ceS ;hV BþDj ct’Ntntu, ;uble cudbtu ylu ybehWbhtJtu neht, btKuf, btu;e ylu ÍJuht; vtA¤ Dujt n;tk. ;uytu ntukNuntukNu Fhe’ fh;t. culBËl ;tsbntjltu msof Ntnsntl ;tu ;ublu ‘Ntkr;’tm btbt¥ fnelu mkctu";tu. ;u Wvh:e BþDj ’hcthbtk ;uble jtufr«g;tltu Ïgtj ytJNu.

vK ytxÕþk s btºt ln´, ;uytu ;u mbglt rJµ«rmØ Mþh; ck’h bthV; Ehtl, yhcM;tl ylu Auf yuLxJvo, jkzl ylu vuhem Mþ"e ;ubltu btj btufj;t ylu yt he;u ;uytu rnk’btk rJ’uNe nqkzegtbK XtjJ;t. ;ublt £uLa rbºt xuJrloghu 1658btk «rmØ fhujt d{k:btk rfkb;e neht, vLlt ylu ÍJuht;lt raºttu ’NtoJelu jÏGþk Au fu ‘‘btht rbºt Ntkr;’tm Gþhtuvlt còhtubtk neht ylu ÍJuht;le rlftm fhelu yZ¤f ÷Ôg fbtg Au.¥¥ Ntkr;’tm vtmu:e ;u vK neht Fhe’;tu. J¤e sntkdehlt mbgbtk EkøjuLzltu yujae mh xtubm htu ßgthu 1618btk yb’tJt’ ytÔgtu ðgthu ;uKu Ntkr;’tm vtmu:e hkdcuhkde ylu rfkb;e neht Fhe¼t n;t. lJtE yu Jt;le Au fu c¤’dtzt, Qkx ylu Dtuztlt Gþd ’hrbgtl vK Ntkr;’tm dtujftukzt, htJjftukzt, biMþh ylu fwÕþhbtk ytJuje nehtle FtKtule Bþjtft; ju;t. ;ubKu FtK Ftu’Jtltu Eòhtu vK «tÃ; fgtuo n;tu. 1643btk za Juvtheytuyu Ntkr;’tm mt:u fhujt fhth Bþsc ;uytu za Juvtheytulu dtujftukztle FtKbtk:e «tÃ; fhujt rfkb;e vÚ:h ytv;t, vK D½þkFhwk ;tu ;uytu nehtbtk:e rJrJ" aeòuLþk Wðvt’l fhJt ftatu btj ;ublt ’jtjtu ylu bthV;egtytu îtht yb’tJt’ jE ytJ;t. ytb Ntkr;’tm btºt Juvthe s ln´ vK «gtusf (entrepreneur) n;t. «gtusftu lJe he;u rJathu Au ylu rJathtulu ybjbtk BËfu Au. ;uytu msof ntug Au.

Ntkr;’tm ytumJt¤ sil n;t. ;ubKu 1625btk yb’tJt’btk ctk"uÕþk rak;tbKe vt~Jolt:Lþk CÔg bkr’h òuJt sbol BþmtVh ytÕcxo buLzuÕMjtuyu yb’tJt’le Bþjtft; je"e n;e. 1638btk ;uKu ;ultu ctheftE:e yÇgtm fgtuo ylu jÏGþk & ‘ythmLþk yt bkr’h CÔg Au. ;u rJNt¤ vxtkdKbtk v:htguÕþk Au.¥ vtmu W¼tl ylu VqJthtu Au. yt bkr’h ylu vxtkdK ;btb «òsltu btxu ÏþÕÕþk ntuJt:e fuxjtgu MºteÃþÁ»ttu ’Nol fhJt ylu Jt;ae;tultu ytlk’ bu¤JJt yufºt :tg Au. 1644btk ytihkdÍuc ßgthu øþsht;ltu MËctu n;tu ðgthu ;uKu yt bkr’h C{Ð fGþO, vK Ntkr;’tmltu Ntnsntl Wvh yuJtu ;tu «CtJ fu ;ubKu yt "btO" dJlohlu v’C{Ð fhtÔgtu. vhkðþ yt «mkd ct’ øþsht; ylu rnk’Lþk yt mtkMf]r;f "tb jtkctu mbg x¾âwk ln´ ylu mhmÃþh (;u mbgLþk ‘ceceÃþh¥)le yt CÔg Ebth;lt ytsu ;tu Fkzeguh vK hÌtt l:e.

ceS yuf bn•Jle Jt; yu Au fu Ntnsntllt JF;btk ‘mðgtrNgt¥ (mkJ; 1687 - E.m. 1631-32) ’wft¤lt mbgu Ntkr;’tm ÍJuheyu ymkÏg dhectulu ylts ÃËhwk vtzâwk nðþk. J¤e yb’tJt’le ytmvtm ytJujt dtbztytubtk vK ;ubltk m’tJ{;tu îtht htn;ftgtuo :gt n;t. ytsle sub ;u mbgu ’tltuLþk MJYv ytæþrlf fuJe he;u ntuE Nfu? yt ÷rÐyu xtxt-cehjt ylu fMðþhCtEltk ’tltu sw’t ;he ytJu Au. vhkðþ ytvKu ;tu 350-400 J»to vnujtkle Jt; fheyu Aeyu. rc{rxN Ntml NY :gt vAe s ’tltuLþk MJYv c’jtGþk.

Ntkr;’tm yb’tJt’lt ldhNuX n;t. yt mkM:t ct’Ntnlt ftuE nqfb îtht ht;tuht; ‘M:vtE¥ l n;e. yb’tJt’lt Ôgtvthe mkMfthlu yLþYv jtufvhkvhtbtk:e ;u vtkdhe n;e. ;u Bþsc «òsltu ;ublt «§tu WfujJt htßgltu yt©g juJtlu c’ju Ntkr;’tm vtmu vntukae s;t ylu ;uytu «òfeg ntuÆtltu Wvgtud fhelu vtu;tltu rlKog ònuh fh;t. J¤e ßgthu ßgthu «òsltu ylu ybj’thtu (htßgle m•tt) Jåau rJFJt’ :tg ;uJu «mkdu vK jtuftu ldhNuXle mkM:tltu Wvgtud fh;t. yuf ldhNuX ;hefu Ntkr;’tm ÍJuhe htò ylu «òlu òuz;e mtkf¤ mbtl n;t. ytJtk fthKtumh s ßgthu Ntkr;’tm r’Õne:e yb’tJt’ vtAt Vgto ;u vnujtk ytihkdÍucu ;ublu 10-8-1658lt htus yuf Vhbtl ytÃGþk. ;ubtk jÏGþk nðþk & ‘‘Ntkr;’tm ÍJuhe ybehtult ybeh ntuJt:e nwk ;ublu yt Vhbtl cûtkw Awk. yb’tJt’ vtAt Vgto ct’ ;uytu ldhbtk Ntkr; ylu mnemjtb;e VujtJJtbtk b’’Yv :tg. ;uble htnche nuX¤ mti Juvtheytu, bntsltu, fthedhtultk vkatu ylu «òsltu ftuE vK ò;lt Cg Jdh vtu;vtu;tltu "k"tu-htusdth ajtJu.¥¥ yt yu s ytihkdÍuc n;tu suKu ydtW Ntkr;’tmLþk CÔg ’uJ¤ C{Ð fGþO nðþk. btuzwk btuzwk vK ytihkdÍuclu Ctl ytÔGþk fu yb’tJt’ ylu Mþh; suJt bntl ldhtu îtht ;tu rnk’btk mkvr•t XjJtg Au!

Ntkr;’tm yb’tJt’lt Ôgtvthe bntsltult vK Jzt n;t. ;u mbgu Mþ;h, huNb, Mþ;htW ylu huNbe ftvz, ylts, d¤e, fta, Ftkz, beXtE ylu ftd¤lt bntsltu n;t. yt bntsl mkM:tbtk ftuE vK Juvthe lt;, ò; fu ftublt Cu’CtJ Jdh òuztE Nf;tu. Ntkr;’tm ‘ÍJuhe bntsl¥lt ;tu Jzt Fht s, vK ‘mbM; bntsl¥lt vK ;uytu mJobtLg Jzej n;t. hòytu, Jth;nuJthtu ylu ;tujbtvlt mkatjl:e jElu vtkshtvtu¤ ylu ytufx[tuE ltft Wvhle ’uFhuF Mþ"ele Vhòu ;uytu còJ;t. yuf mkGþ¾; mkDc¤ (collective strength) ;hefu yb’tJt’le bntsl mkM:tyu ;ultu «CtJ fuJtu y’TÇË; he;u vtzâtu nNu? EkøjeN ylu za ynuJtjtubtk maJtguje ylu yts r’l Mþ"e yòK hnuje rJd;tu ytsu vK r’ja~v ylu «uhKt’tge Au. «mkd leau Bþsc Au.

;u mbgu ykd{us, za ylu £uka atkaegt JntKtu ÕËkxe ju;t. 1618btk Ntkr;’tm ylu yb’tJt’lt Juvtheytultu btj ChuÕþk yuf JntK bMf; vtmu ykd{us atkaegtle xtu¤eyu ÕËkxâwk. ;u mbgu LËhsntlltu ctv Er;bt-W’T-’tijt yb’tJt’ltu dJloh n;tu ylu ;ultu Ãþºt ytmVFtl ybj’th n;tu. ;u:e nJu ldhNuX ;:t mbM; bntsllt Jzt ;hefu Ntkr;’tmu Juvthe bntsltu ylu ykd{us ftuXelt Juvtheytu Jåau mkGþ¾; mCt ctujtJJtle yvej dJlohlu fhe. vK dJlohu ;ule yJdKlt fh;tk Ntkr;’tmu sntkdeh mbût Vrhgt’ fhJtle "bfe ytve. ;u:e Er;bt’-W’- dChtgtu. rc{rxN yuBcumuzh mh xtubm htu yb’tJt’ n;tu. bntsltu ylu ykd{uòu Jåau Ntnectdlt bnujbtk :guje dhbtdhb aato ’hrbgtl mh xtubm htuyu Gþ¾;ÃËJof «M;tJ hsq fgtuo & ‘‘’rhgtE mjtb;e btxu øþsht;e Juvtheytu ybthe vtmu:e vhJtlt vºttu «tÃ; fhu, y:Jt ;tu ybtht rc{rxN sntòubtk btjmtbtl Chu. ybu øþsht;eytult btjLþk hûtK fhJt ck"tgujt Aeyu.¥¥

yt Jaltu mtkC¤elu Er;bt’-W’T-’tijt, ytmVFtl ylu BþDj m•tt"theytu ÏþNÏþN :E dgt. Che mCtbtk Er;bt’u Ntkr;’tmlu mkctu"elu fÌtwk & ‘Jtn, ykd{uòu fuJt Cjt Au ! xtuveJt¤tytu ytvKtk mtat rbºttu Au. ytJe ytuVh ;tu mdtu CtE vK lt fhu!¥ vhkðþ Juvtheytu ylu bntsltultu beòs ftkE sw’tu s n;tu. ;uytu sw’e he;u rJath;t n;t. ;ubLþk «r;rlr"ðJ fh;tk Ntkr;’tm ÍJuheyu su Nç’tubtk htsfeg m•tt"the Er;bt’lu vhFtÔGþk ;u ytslt ‘øjtucj Gþd¥lt Juvtheytu, m•tt"theytu ylu mtbtLg jtuftu btxu vK yuxÕþk s «uhKt’tge Au. Ntkr;’tmlt W’Tdth & ‘‘;btht suJt m•tt"theytulu miftytu sqlt ytvKt JntKJxtle fNe s rfkb; l:e? rc{rxN sntòubtk btj btufjelu ybu ;¤v’t JntKJxtle vhkvht ftuE vK mkòudtubtk ;tuze~þk ln´. yt ;tu vtu;tlt vd Wvh s fqntztu bthJtle Jt; ;bu fhtu Atu.¥¥

dJloh Ntkr;’tm ylu bntsltultu beòs vthFe dgtu. ;u åËv :E dgtu. Ntkr;’tmu sntkdehlu Vrhgt’ fhe ylu yb’tJt’le ftuXebtk hnu;t ykd{uòulu fu’btk ÃþhtÔgt. ÕËkxtgujt btjLþk ÃËhuÃËhwk J¤;h åËfÔgt vAe s ;uytu sujbtk:e Bþ¾; :gt.

ytJtu s yuf «mkd 1636btk cLgtu. ;u mbgu Ntnsntl rnk’ltu ct’Ntn n;tu. Ntkr;’tmu yb’tJt’le ftuXelt Jzt cuLòbel htuceLml ylu ;ult mt:eytulu m¤egt vtA¤ "fujtÔgt. J¤;h åËfÔgt vAe s ;uytu sujbtk:e Aqxât. htuceLmlu vtA¤:e jkzllt ftuxo ytuV ztghufxmolu jÏGþk nðþk & ‘‘bntsltu ;tu ~þk, yb’tJt’le mbd{ «ò ftuvtgbtl :E n;e ylu xtuveJt¤tytu Wvh ðËxe vze n;e... Ntkr;’tm ylu bntsltultu htßg m•tt Wvh «CtJ schtu Au.¥¥ ykd{uòu nux vnuh;t ntuJt:e ;uytu ‘‘xtuveJt¤t¥¥ ;hefu ytu¤Ft;t.

ytslt yufJembe m’elt schsM; d¤tftv Mv"tolt ‘‘øjtucj¥¥ sbtltbtk vK Wvhltu yir;ntmef «mkd «uhKt ytvu ;uJtu Au. ytr:of ht»x[Jt’lt Bˤegt ;ubtk:e sze ytJu Au.

Ntkr;’tm ÍJuhe yluf ÷rÐyu ytæþrlf øþsht;lt DzJigt (Maker of Modern Gujarat) n;t.