vrh»t’-N;tç’e
fhwK ylu fthw½gle BËr;o & ftL; - 1

‘ftL;¥ yubLþk Wvltb. yubLþk ltb brKNkfh híS Cè. yubltu sLb 1867lt lJuBchle 20beyu atJkzbtk. rv;t híS Bþfwk’S, bt;t btu;ectR. bt;trv;tlu A mk;tltu, ath Ãþºttu- dtiheNkfh, bt"JS, nhSJl, brKNkfh ylu cu Ãþºteytu- ’gtcnul ylu «tKecnul. ath CtRytubtk brKNkfh mti:e ltlt. 1878btk, ftL;le 11 J»tole Jgu, rv;tLþk yJmtl. 1923btk ftL;Lþk yJmtl :Gþk vAe vK bt;t rJ¼btl n;tk. fwxwkcle ytr:of ÂM:r; mtbtLg.

ftL;u «t:rbf øþsht;e yÇgtm btkdhtu¤btk ylu btuhcebtk ylu btægrbf ykd{uS yÇgtm dtukzjbtk ylu htsftuxbtk ftrXgtJtz ntRMfqj (ntj ytÕ£uz ntRMfqj)btk fgtuo n;tu. ylu 1884btk ftrXgtJtz ntRMfqjbtk:e burx[f :gt n;t. yublu btuhcebtk s «CtNkfh vèKe ylu nrhjtj ÍeKtltu vrhag :gtu n;tu, vAe htsftuxbtk biºtebtk vrhKBgtu n;tu. (htsftuxbtk dtk"eSltu vrhag vK :gtu n;tu. òufu, dtk"eS yuf "tuhK vtA¤ n;t.) ftrXgtJtz ntRMfqjbtk nuzbtM;h n;t mtuhtcS yu’jS debe. debe mtnuclu ftL; «ðgu vûtvt; n;tu. ftL; vh yubltu Cthu «CtJ n;tu. vAe:e debe mtnucu yublt yd{k:M: ykd{uS juFtultu mkd{n ftL;lu ytÃgtu n;tu. CtJldhlt bnthtòle mntg:e yuLþk «ftNl fhJtle ftL;le EåAt n;e. vK yu yubtk mV¤ :gt l n;t. 1909btk BþkcRbtk debe mtnuclt s «BþFv’u yuf mCtbtk ftL;u fÌtwk nðþk, ‘MËgolu òuRlu sub fb¤ Feju ;ub debe mtnuclu òuRlu blu :tg Au.¥

1885:e 1888 jde ftL;u BþkcRbtk yuÂÕVLMxl ftujusbtk Wåa yÇgtm fgtuo n;tu. CdJtljtj EL÷Sle CjtbK:e yublu dtufwj’tm ;usvtj ntuMxujbtk M:tl «tÃ; :Gþk nðþk. yn´ vK «CtNkfh vèKe ylu nrhjtj ÍeKt yublt mnrlJtme n;t. ftujuslt r«ÂLmvtj n;t JzoTÍJ:o ylu rVjtumtuVelt «tuVumh n;t bufrbjl. cLlule ftL; vh «er; n;e. bufrbjl mt:u ;tu ftL;lu Jhmtu jde vºtÔgJnth :gtu n;tu. ftujusbtk yublt rbºttu n;t- hbKCtR lejfkX, ftNehtb ’Ju ylu cjJL;htg Xtftuh. ftrXgtJtz ntRMfqjbtk s ftL;lu cjJL;htgltu vrhag :gtu n;tu. vK yn´ yu biºtebtk vrhKBgtu n;tu. 1888btk ftL; jtursf ylu btuhj rVjtumtuVe mt:u rî;eg Jdobtk ce.yu. :gt n;t.

1888btk ce.yu. :gt vAe ;h; s 1889btk MËh;btk mhfthe ntRMfqjbtk ftL; ytrmMxkx btM;h ;hefu rlGþ¾; :gt n;t. Ju;l nðþk btrmf Yt. 75. vAe 1890btk Jztu’htbtk fjtCJlbtk mtrnðgNtMºtlt yægtvf ylu x[urlkd ftujuslt nuzbtM;h ;hefu rlGþ¾; :gt n;t. Ju;l nðþk btrmf Yt. 100-150. fjtCJllt msof n;t rºtÇþJl’tm dßsh. yn´ ftL;lu yuble mt:u SJlChltu biºtemkck" :gtu n;tu. 1894:e 1898 jde Jztu’ht htßglt fu¤JKe Ft;tlt «vkatulu fthKu 1896btk dßsh mtnucu ylu 1898btk ftL;u fjtCJlbtk yublt v’ vh:e htSltBþk ytÃGþk nðþk. yu s J»tobtk, 1898btk ftL; CtJldh htßglt fu¤JKe Ft;tbtk rzhufxh ytuV yußGþfuNllt mntgf ;hefu rlGþ¾; :gt n;t. Ju;l nðþk btrmf Yt. 150. vK 1900btk "btoL;hlu fthKu yublt vh Cthu ’ctK :Gþk nðþk yu:e yubKu mntgf v’u:e htSltBþk ytÃGþk nðþk. vK A btm vAe 1900btk ;uytu yußGþfuNlj ELMvufxhv’u rlGþ¾; :gt n;t. 1906btk ;uytu rzhufxh ytuV yußGþfuNllt v’u rlGþ¾; :gt n;t. Ju;l nðþk btrmf Yt. 200. Jabtk 1905btk c’je:e Ntb¤’tm ftujusbtk ykd{uSlt yægtvf ;hefu muJt ytve n;e. 1923btk MJuåAtyu rlÔ\•t :Ôþk nðþk vK ;u ÃËJuo s 1923lt sqlle 16beyu yubLþk yJmtl :Gþk nðþk.

1883btk 14-15 J»tole Jgu ftL;Lþk jøl fkzjtlt Ji¼hts sxtNkfh fuJ¤htble Ãþºte lbo’t mt:u :Gþk. yubLþk nqjtb½þk ltb nðþk ‘l’e¥. yu MþNej ylu MJYvJtl n;tk. 1891btk 8 J»tolt jølSJl vAe ChGþJtlebtk yubLþk yJmtl :Gþk nðþk. ftL;lt ykd; SJlltu yt «:b fhwK yLþCJ n;tu. ftL;lu yublt:e yuf Ãþºt :gtu n;tu- «tKjtj (s. 1890). ftL;lu yu yr;r«g n;tu. 1899btk btºt 9 J»tole Jgu yuLþk yJmtl :Gþk nðþk. ftL;lt ykd; SJlbtk yt ceòu fhwK yLþCJ n;tu. 1892btk 25 J»tole Jgu ftL;Lþk ceswk jøl òbldh (FkCtr¤gt)lt btM;h Nkfhjtj suXtCtRle Ãþºte lbo’t mt:u :Gþk nðþk. yubLþk nqjtb½þk ltb nðþk ‘Lntle¥. yublt rJJtn «mkdu cjJL; htg WvÂM:; n;t. Lntle ftL;lt SJlbtk m;; MþF’w&Fbtk mnCtde n;t. ftL;lu yublt:e 10 mk;tltu :gtk n;tk- 5 Ãþºttu ylu 5 Ãþºteytu. 1918btk 26 J»tolt jølSJl vAe yubLþk «MËr; ’hBgtl yJmtl :Gþk nðþk. ftL;lt ykd; SJlbtk yt ykr;b fhwK yLþCJ n;tu. ftL;lt SJlft¤btk fwj 11 mk;tltubtk:e 8 mk;tltu- 4 Ãþºttu ylu 4 Ãþºteytu-ltk yJmtl :gtk n;tk. ytb, ftL;lu ykd; SJlbtk JthkJth B\ðGþltu fhwK yLþCJ :gtu n;tu.

ftL;btk biºte btxule y’TÇþ; ylu ymt"thK N¾; n;e. yubLþk rbºtbkz¤ rJNt¤ ylu JirJægÃËKo nðþk. yubtk rCLlrCLl Ôg¾;ðJ ylu ÔgJmtg, «f]r; ylu «r;»Xtle Ôg¾;ytu n;e. fuxjtf rbºttu mt:ule biºtebtk az;e vz;e ("btoL;hlu fthKu) ytJe n;e. vK ðgthu vK ftL; ;tu yu rbºttu «ðgu W’th ylu yuble biºte btxu WðMþf hÌtt n;t. fuxjtf rbºttu mt:ule biºte m;; SJlCh yuJe lu yuJe SJk; ylu ßJjk; hne n;e. ftL;lu btxu ykd; fwxwkc ylu ytðbeg rbºttu rJltLþk SJl fÕvÔþk fu SJÔþk-ShJÔþk yN¾â nðþk. ftL;lt rbºttubtk BþÏg n;t «CtNkfh vèKe, rºtÇþJl’tm dßsh, hKrs;htb bnu;t, brKjtj lÇþCtR, hbKCtR lejfkX, MþhrmknS dturnj ‘fjtve¥, Lntltjtj frJ ylu cjJL;htg Xtftuh. lhrmknhtJ r’Jurxgt ylu ytlk’Nkfh æþ{J mt:u yublu Mlun ylu mtint’oÃËKo yuJtu vhtuût mkck" n;tu. ytb, yublt Gþdle jdCd mti «r;CtmkvLl ylu «akz bltuDxltNt¤e Ôg¾;ytu mt:u ftL;ltu biºtemkck" n;tu.

yt mti rbºttubtk ftL;lt mti:e «:b rbºt n;t «CtNkfh vèKe. 1877-1881btk ftL;u btuhcebtk øþsht;e «t:rbf Nt¤tbtk yÇgtm fgtuo n;tu. ðgthu yublu vèKe mt:u «:b vrhag :gtu n;tu. vAe 1882-1884btk ftL;u dtukzj ylu htsftuxbtk ykd{uS btægrbf Nt¤tbtk yÇgtm fgtuo ðgthu vèKe mntægtge n;t yu:e yt vrhag biºtebtk vrhKBgtu n;tu. 1885-1888btk ftL;u BþkcRbtk yuÂÕVLMxl ftujusbtk Wåa yÇgtm fgtuo n;tu ðgthu dtufj’tm ;usvtj cturzOdbtk vèKe mnrlJtme n;t. vAe yuf ’tgft vAe 1898btk Jztu’htbtk ;uytu ftL;lt yr;r: n;t. yu mbgu cLlu Jåau ("btoL;hlu fthKu?) Wd{ rJJt’ :gtu n;tu ylu biºtemkck"ltu òKu fu yk; ytÔgtu n;tu. 1898:e ftL; CtJldh htßglt fu¤JKe Ft;tbtk rJrJ" v’u n;t ;u ’hBgtl 1900btk yubKu ònuhbtk rF{M;e "boltu MJefth fgtuo n;tu. yu:e 1902btk mbtslt yLg yluf mÇgtu J;e vèKeyu ftL; vh raêe jFelu ’ctK fGþO nðþk & ‘rF{M;e "bo ylu htßgle ltufhe cLlu lrn clu.¥ yu:e ftL;u htSltBþk ytÃGþk nðþk. òufu A btm vAe Vhe:e yLg v’u rlGþ¾; :gt n;t. ylu 1923btk yJmtl :Gþkðgtk jde rJrJ" v’u muJtytu ytve n;e. 1889btk yubKu øGþR:ule lJjf:t ‘rJÕnub beMxh¥lt yuf «fhKltu yLþJt’- ‘yuf ’uJeLþk ytðbÔ\•ttL;¥ - vèKelu yvoK fgtuo n;tu.

1890:e 1898 jde ftL; ßgthu Jztu’htbtk fjtCJlbtk yægtvf n;t ðgthu yublu dßsh mt:u vrhag :gtu n;tu ylu ¢bu ¢bu W•thtu•th yu dtZ biºtebtk vrhKBgt n;tu. dßsh fjtCJllt msof n;t. yuble «uhKt:e s ftL; yuf yt’No rNûtf :gt n;t ylu yublt «tuðmtnl:e s ftL;u yubltu yuf bntl d{k: ‘rNûtKltu Er;ntm¥ jÏgtu n;tu.

1890btk ftL;lu brKjtjltu mti «:b vrhag :gtu n;tu. 1894btk cLlu Jåau vºtÔgJnthltu ythkC :gtu n;tu. 1894btk hbKCtRlt MËal:e ftL;u brKjtjlt ‘rmØtL;mth¥ rJhwØ ‘¿ttlMþ"t¥btk yJjtufl jÏGþk nðþk. vK 1895btk Jztu’htbtk dßsh îtht ðþfthtb ;tðgtlt rlJtmM:tlu ftL;- brKjtjLþk rbjl :Gþk nðþk. vAe Jæþ vrhag:e brKjtjlt Ôg¾;ðJ ylu rJathtultu ftL; vh Cthu «CtJ n;tu. yu:e ftL;Lþk brKjtj ykdu rJath vrhJ;ol :Gþk nðþk, yu:e 1896btk yubKu brKjtj «ðgu mntLþÇËr;ÃËJof f];¿t;t Ôg¾; fhe n;e ylu brKjtjlt ’Nol ykdu MËÍmbs mt:u yJjtuflLþk mbtvl fGþO nðþk. 1897btk lrzgt’btk ftL; brKjtjlt yr;r: :gt n;t. 1897-1898btk ftL;u brKjtjlu ºtK vºttu jÏgt n;t. yubtk «:b vºtbtk s ftL;u brKjtjlu øþhwv’ yvoK fGþO nðþk. òufu cjJL;htgu ltukæGþk Au ;ub yt øþhw vtmu:e ftL;lu ‘btÍb¥ - bt’f ÷Ôg-Lþk Ôgml vK «tÃ; :Gþk nðþk.

1903btk ftL; ylu hKrs;htb Jåau vºtÔgJnth :gtu n;tu. 1905btk yb’tJt’btk øþsht;e mtrnðg vrh»t’lt «:b yr"JuNl «mkdu «:b Jth cLluLþk rbjl :Gþk nðþk. vAe yu s Jhmbtk hKrs;htb CtJldhbtk ftL;lt yr;r: :gt n;t. ftL;le CjtbK:e dßshu hKrs;htblu CtJldhbtk ftb yvtÔGþk nðþk. 1909btk htsftuxbtk øþsht;e mtrnðg vrh»t’lt ºteò yr"JuNl «mkdu «BþFv’ btxu ftL;u lhrmknhtJlt ltbLþk MËal fGþO nðþk. yubtk hKrs;htbu yLþbtu’l ytÃGþk nðþk. åËkxKebtk vrhKtb lhrmknhtJ rJhwØ ytÔGþk yu:e ftL; yr"JuNlbtk yLþvÂM:; hÌtt n;t. vK vAe 1912btk Jztu’htbtk atu:t yr"JuNlbtk hKrs;htblt ytd{n:e ftL; WvÂM:; hÌtt n;t. 1910btk Lntltjtjlt ‘EL’wfwbth¥Lþk ftL; ylu hKrs;htbu mt:u Jtal fGþO nðþk.

1885:e 1888 jde ftL;u BþkcRbtk yuÂÕVLMxl ftujusbtk Wåa yÇgtm fgtuo n;tu. yu s mbgu hbKCtRyu vK yu s ftujusbtk yÇgtm fgtuo n;tu. hbKCtR ftL;:e yuf J»to ltlt. 1885btk aleohtuz MxuNl vh ftL;lu ftujusle åËkxKe ykdu hbKCtR mt:u b¤JtLþk :Gþk nðþk. 1887btk hbKCtRyu ftujusbtk yuf ÔgtÏgtl fGþO nðþk yule «Nkmtbtk ftL;u cu vk¾;le yuf der; hae n;e ;u aaodux MxuNl vh yuf raêebtk jFelu yubKu hbKCtRlu ytve n;e. yult «ðGþ•thbtk hbKCtRyu Jmk;r;jftbtk cu vk¾; haelu yuf raêebtk jFelu ftL;lu ytve n;e. 1889:e ftL; ylu hbKCtR Jåau vºtÔgJnth SJlCh :;tu hÌttu n;tu. yubtk ftÔgtu, ftÔgtu ykdule aatoytu, ykd; SJllt ÔgJmtg ylu "bo ykdult yLþCJtu BþÏg rJ»tgtu n;t. 1889btk hbKCtRyu ftL;Lþk «:b «rmæ" ftÔg ‘bthe rfM;e¥ ‘çþrØ«ftN¥btk «dx fhtÔGþk nðþk, vAe yu s Jhmbtk ‘yr;¿ttl¥ ‘øþsht; ’voK¥btk ylu 1890btk ‘Jmk;rJsg¥ ‘çþrØ«ftN¥btk vtu;tlt rJM;thÃËKo rJJhK mt:u «dx fhtÔgtk n;tk. 1892btk Jztu’htbtk hbKCtRlu lhrmknhtJle mt:u ftL;lu yublt Dhu b¤JtLþk :Gþk nðþk. 1895btk hbKCtRlt MËal:e s ftL;u ‘¿ttlMþ"t¥btk brKjtjlt ‘rmæ"tL;mth¥Lþk yJjtufl fGþO nðþk. 1920btk ‘rmØtL;mth¥ «dx :Gþk ðgthu hbKCtRlu yvoK fGþO nðþk.

lhrmknhtJ ylu ytlk’Nkfh mt:u ftL;lu ftuR ftuR Jth b¤JtLþk :Gþk nðþk, ¾âthuf vºtÔgJnth vK :gtu n;tu. yubtk yuble Jåau MJezlctuodo ylu ftL;lt "bo ykdult rJathtu ylu yLþCJtu yu BþÏg rJ»tg n;tu.